Var ein­hver stunginn? – Nýjasti fasti liðurinn í boði ráðaleysis

Við Íslendingar elskum okkar hefðir. Við vitum að föstudagskvöld þýða létt hjal og spaug í sjónvarpssal. En á síðustu árum hefur nýr og óhugnanlegur fastur liður bæst við í daglega fréttatíma, sérstaklega um helgar: Vopnuð útköll, blá ljós, alvarlegar líkamsárásir og hrottalegar hópárásir. Þetta er því miður svolítið í takt við það hvernig við virkum sem þjóð – það er allt í ökla eða eyra. Annaðhvort gerum við nákvæmlega ekki neitt eða við mætum með sérsveitina á fullu blasti þegar blóðið er farið að flæða um göturnar.

Þessi þróun er orðin jafn fyrirsjáanleg og Vikan með Gísla Marteini. Munurinn er bara sá að á meðan rætt er um menningu, listir og daginn og veginn í mjúkum stólum, þá horfum við á tólffalda fjölgun vopnaðra útkalla á tíu árum í beinni útsendingu frá raunveruleikanum. Árið 2014 voru útköllin 38 — árið 2023 voru þau 461.

Og þetta fær að viðgangast. En hver eru svörin frá ráðamönnum eða sérfræðingunum sem koma í útvarps- eða sjónvarpsviðtölin eftir á?

Ég verð samt að hrósa núverandi dómsmálaráðherra fyrir að hafa hækkað sektir við því að bera hníf. Það er mikilvægt skref en við getum gert miklu betur. Við þurfum að ná til fólks áður en því dettur yfirhöfuð í hug að setja hnífinn í vasann — og þar er það fræðslan og úrræði við hæfi sem skipta öllu máli.

Glansbæklingar gegn hnífstungum

Þessi óöld er orðin hluti af hversdeginum. Sumir virðast í fullri alvöru trúa því að hægt sé að stöðva hnífstungur og hópárásir með því að skipa eina nefndina enn, gefa út dýra glansbæklinga og vopnavæða sérsveitina frekar en að grípa til raunverulegra forvarna. Það er dýrt að horfa upp á ráðamenn „fylgjast með stöðunni“ með kaffibollann í hendinni á meðan hnífarnir stækka og fórnarlömbin yngjast. Við þurfum ekki nema að horfa til hins hræðilega atburðar á Menningarnótt hérna um árið til að sjá svart á hvítu hvernig þessi dýrkeypti aulagangur endar.

Já, ég segi fullum fetum aulagangur — því við spólum alltaf í sömu hjólförunum á meðan ástandið versnar. Hvernig væri að fara að gera eitthvað raunverulegt eins og að styrkja úrræði fyrir unga fólkið en ekki skapa vinnu fyrir fólk sem situr í fílabeinsturnum og talar um málin út í það óendanlega?

Ef þú getur ekki lesið, tekur gatan eða óraunveruleikinn við

Í skýrslu frá því í desember 2022 kom fram að um 3.000 ungmenni á aldrinum 16–24 ára, bara á höfuðborgarsvæðinu, féllu undir hugtakið NEET (Not in Education, Employment or Training). Fyrir þá sem ekki þekkja hugtakið þá nær það yfir ungt fólk sem er hvorki í námi, vinnu né starfsþjálfun – fólk sem er algjörlega án virkni í samfélaginu. Er það hugsanlega skýringin á því að alvarlegum ofbeldisbrotum fjölgar?

Það er dýrkeypt staðreynd að ef ungmenni geta ekki lesið sér til gagns eftir grunnskóla eru þau dæmd til utangarðsmenningar strax í upphafi. Þegar þú upplifir ekkert nema ósigra í bóknámi verður gatan að lokum eini „vinnustaðurinn“ sem býður þig velkominn. Þar verða hnífar og hnefaréttir eina tungumálið sem skiptir máli — eða þá að þú endar sem gróðursettur á bak við tölvuskjá, þar sem þú færð að vera það sem þú kýst í óraunverulegum heimum á meðan raunheimurinn mætir þér með loftfylli af kvíða- og þunglyndislyfjum.

Sérsveitin er dýrasti plástur ríkissjóðs

Það er hreinræktaður aulagangur að dæla hundruðum milljóna eða milljörðum í eftirmála ofbeldisins en láta raunveruleg úrræði berjast fyrir hverri krónu. Tökum Fjölsmiðjuna sem dæmi. Hana mætti stækka og efla til muna sem náms- og atvinnuúrræði þar sem ríki og sveitarfélög fjárfesta í framtíðinni: unga fólkinu okkar. Það á hreinlega ekki að vera í boði að fólk komist hvorki til náms né vinnu ef við ætlum að kalla okkur velferðarsamfélag.

Sérsveitin er dýrasti plástur ríkissjóðs yfir sár sem blæða vegna þess að viðvörunarbjöllur forvarnanna voru hunsaðar — og þaðan liggur leiðin beint á Bráðamóttökuna og í verstu tilfellum sex fetum neðar. Við eigum að muna eftir orðum sérfræðilækna sem hafa bent á að stóran hluta heimsókna megi rekja til vímugjafa. Við höfum efni á að senda sérsveitina í yfir 400 útköll á ári en virðumst ekki hafa efni á að hlusta á þetta fólk sem stendur í eldlínunni. Kannski ættum við að hætta að berja hausnum utan í steininn og fara að hlusta.

Hvað á að gera?

Innleiðum sannreynd úrræði strax: Við þurfum að hætta að finna upp hjólið og innleiða hugmyndafræði Youth Offending Team (YOT) og dönsku fyrirmyndina PUK (Politiet Ungdomsklub) þar sem lögreglan kemur að forvörnum af alvöru. Þetta þarf að vera í fullu samráði við fagfólk; ekki bara þá sem hafa lesið skruddur í háskóla heldur líka þá sem hafa reynslu úr lífinu á öðrum sviðum og þekkja þennan veruleika.

Raunveruleg fræðsla og forvarnir: Við þurfum að grípa inn í með fræðslu og úrræðum við hæfi áður en hnífurinn fer í vasann.

Dómar sem bíta – 57. grein almennra hegningarlaga: Nota þarf 57. gr. hgl. af fullri hörku til að meta refsingu, sér í lagi þegar ungmenni eiga í hlut, til að sýna að ofbeldi hafi raunverulegar afleiðingar. Við þurfum dóma sem hræða, ekki „vinsamlegar áminningar“ og sem fræða.

Harka gegn skipulagðri erlendri brotastarfsemi: Fyrir þá sem flytja inn ofbeldisvinnubrögð eiga skilaboðin að vera skýr: Harðir dómar og refsivist án nokkurra forréttinda. Fangelsisdvöl á að vera víti til varnaðar. Að loknum dómi á að vísa viðkomandi úr landi strax og til æviloka, án tafar.

„Það er kominn tími til að stjórnvöld fari að sýna sömu festu og sérsveitin þarf að sýna í hverri viku. Við eigum ekki að þurfa að spyrja í hverjum fréttatíma: „Var einhver stunginn í dag?“ á meðan ráðamenn mala um að skipa enn eina nefndina eða ráðið yfir kaffibolla. Förum að gera eitthvað af alvöru til að takast á við vandann.“

Að lokum ætla ég að benda á Facebook-síðuna „Hvernig fækkum við afbrotum barna“

Höfundur er áhugamaður um betra samfélag og hefur óskað eftir sæti á lista Miðflokksins í komandi borgarstjórnarkosningum