Við erum við

Lesandi góður, lest þú fréttir og greinar um málefni aldraðra í dagblöðum? Lestu aðsendar greinar frá eldri borgurum þar sem þeir fjalla um málefni og kjör aldraðra? Finnst þér þeirra málefni eiga erindi til þín? Eða höfðar þessi málaflokkur ekki til þín af því að enn eru mörg ár í að þú munir tilheyra þessum hópi og þurfir að hafa áhyggjur af kjörum aldraðra? Trúirðu því kannski að þau séu alveg nógu góð, eða verði örugglega orðin góð eftir 15, 20, 30 eða 50 ár, hvenær sem það verður að þú getir kallast eldri borgari? Eða viltu kannski bara ekkert horfast í augu við að þú eigir eftir að eldast?

Ég var svo heppin að fá að vinna á elli- og hjúkrunarheimili þegar ég var nýskriðin yfir tvítugt. Þar var nú oft líf og fjör og ýmislegt brallað enda kynntist ég alls konar fólki þarna og gekk í gegnum sorg og gleði með þeim. Þessi reynsla gaf mér svo stórkostlega innsýn í lífið og tilveruna og var svo dýrmætt veganesti út í lífið að síðan þá hef ég verið þeirrar skoðunar að öll ungmenni ættu að vinna í að minnsta kosti eitt sumar á slíkum vinnustað, helst ætti það að vera skyldustarfsreynsla í lífsleikni í grunn- eða framhaldsskólum.

Ég hafði jú alveg umgengist afa mína og ömmur og eldra fólk í sveitinni minni, fólk sem ég leit ekkert sérstaklega á sem „aldraða“ heldur bara fólk sem gekk til verka eins og það gat og var ekkert að spá í eftirlaunaaldur. Samfélagið á elliheimilinu var mér því dálítið ókunnugt og hugmyndir mínar um það kannski litaðar af því hvernig rætt var um „aldraða“ í fjölmiðlum, eins og þetta væri einsleitur hópur fólks, öll eins og klippt út úr íslenskri barnabók; góðlegar ömmur með grátt hárið sett upp í hnút, bakandi kleinur og hjónabandssælu og stríðnislegir afar með rauðan tóbaksklút og segjandi skröksögur.

En sem betur fer áttaði ég mig fljótlega á að hver einstaklingur heldur sínum persónueinkennum og áhugamálum langt fram yfir 67 ára aldurinn. Lítið samfélag inni á slíkri stofnun er því bara þverskurður af samfélaginu öllu. Og þar með rann upp fyrir mér að „aldraðir“ væru einfaldlega bara „við“. Við eigum vonandi flest eftir að verða öldruð, við getum öll átt eftir að glíma við ýmsa kvilla tengda hækkandi aldri, við eigum öll eftir að þurfa að hætta að vinna hvort sem okkur líkar betur eða verr og þurfa að treysta meira á samfélagið í kringum okkur, við eigum öll eftir að upplifa takmörkun á tekjumöguleikum og jafnvel tekjumissi, ef fram fer sem horfir. Það er hins vegar óþolandi lenska að tala um „aldraða“ sem einhvern óræðan hóp í 3. persónu. „Við“ og svo „aldraðir“. „Aldraðir“ eru ekki hafðir með í ráðum, „aldraðir“ hafa ekki skoðanir, „aldraðir“ þurfa ekki eins miklar tekjur og „við“, „aldraðir“ hafa allt aðrar þarfir en „við“, „aldraðir“ hafa ekki gaman af sömu hlutum og „við“ og „aldraðir“ þurfa ekki eins gott félagslíf og „við“. „Við“ göngum alltaf fyrir „öldruðum“.

Mig rámar í yfirlætisleg slagorð á borð við „Búum öldruðum áhyggjulaust ævikvöld“ eða eitthvað í þá veruna. Hversu óþolandi hlýtur það að hafa verið að þurfa að hlusta á þetta glymjandi í sjónvarpi og útvarpi sí og æ? Eins og maður væri einhver utanáliggjandi pakki á samfélaginu sem þyrfti sérstaka aðhlynningu, en ekki einfaldlega partur af samfélaginu lengur? Bara af því að 67. afmælisdagurinn var liðinn? Og þrátt fyrir alla væmni í garð „aldraðra“ sem dregin er fram í kosningabaráttu og á aðventunni og kannski 17. júní, þá er samt komið fram við „aldraða“ eins og aðskotahluti í samfélaginu og lítið tillit tekið til þeirra þarfa og lífskjara. Kannski vegna þess að ef við bara bíðum nógu lengi þagna raddir þeirra, eðlilega. Framkoma þessa samfélags við stóran, en lágværan, hluta þess er náttúrulega algjörlega til skammar og hefur verið það lengi.

En hvað ef við hættum að nota þetta orð „aldraðir“ og tölum bara um „okkur“? „Við“ verðum „aldraðir“ einn daginn, höldum við þá virkilega að líf okkar muni umturnast og allt það sem okkur þykir sjálfsagt í dag verði óþarfi? Að geta lifað sómasamlegu lífi? Að geta tekið þátt í félagslífi og íþróttum? Að geta sótt menningarviðburði? Að geta farið út að borða til að gera okkur dagamun? Að geta pantað pitsu á föstudagskvöldum? Að geta boðið fólki í mat? Að geta farið til útlanda? Að geta skoðað landið okkar á fallegum sumardögum? Að geta klætt okkur upp? Að geta keypt okkur nýja skó? Að geta farið í klippingu og litun? Að geta keypt áskrift að fjölmiðlum? Að geta endurnýjað tölvukostinn til að vera í sambandi við umheiminn á netinu? „Aldraðir“ eru ekki einhver óþekkt stærð í samfélaginu sem þarf alltaf að mæta afgangi, þetta eru foreldrar okkar og afar og ömmur. „Þau“ eru stór hluti af samfélaginu en standa ekki utan við það. „Þau“ eru „við“.

„Við“ höfum komið skelfilega illa fram við „okkur“ í mörg, mörg ár. „Við“ súpum væntanlega seyðið af því þegar „við“ komumst á eftirlaunaaldur, nema að við spýtum í lófana núna og lagfærum það sem aflaga hefur farið og sýnum fyrirhyggju. Ég held að það gæti hjálpað heilmikið við hugarfarsbreytinguna ef við hættum að tala um „aldraða“ heldur „okkur á efri árum“ eða „okkur í framtíðinni” og „við“ í staðinn fyrir „þau“. Prófaðu bara!