Leita að íslenskum miðaldarklaustrum

Steinunn Kristjánsdóttir, prófessor í fornleifafræði við Háskóla Íslands og Þjóðminjasafnið, ætlar í vettvangsferðir með rannsóknarhópi sínum á fjórtán staði á Íslandi sem þar sem talið er að miðaldarklaustur hafi verið byggð.

Vinnan hófst í vor og hefur gengið ágætlega að mati Steinunnar. „Við erum að skoða örnefni og skjöl um klaustrin og erum að leita að gripum úr þeim í söfnum og kirkjum landsins. Við ætlum að vera í þessu í þrjú ár,“ segir hún aðspurð.

Sex manna hópur starfar við rannsóknina hluta úr árinu. Fjármagnið kemur frá Rannís og Rannsóknarsjóði Háskóla Íslands og nemur um 12 til 13 milljónum króna. Vilyrði hefur fengist fyrir jafnháum styrk næstu tvö árin. Hugmyndin er að taka niðurstöðurnar saman í eina bók um miðaldarklaustur á Íslandi.

Það sem af er sumri hefur tekist að skrá niður mikið af upplýsingum um klaustrin sem munu hjálpa hópnum við leitina. „Við erum að rýna í kort og erum búin að fara á nokkra staði. Fyrstu niðurstöður eru þær að klaustrin eru yfirleytt ekki þar sem talið er að þau hafi staðið. Munnmælin og örnefnin eru ekki alveg að standast ýmsar hugmyndir um hvar þau stóðu en við erum enn þá að leita.“

Við leitina að rústunum notast hópurinn við þrjár gerðir af jarðsjám, auk þess að skoða innrauðar myndir og loftmyndir. Þegar hefur verið leitað á Bæ í Borgarfirði þar sem talið er að fyrsta klaustrið á Íslandi hafi verið, á Helgafelli við Stykkishólm, í Hítardal á Mýrum, á Reynistað í Skagafirði og í Viðey í Kollafirði, þar sem Steinunn og félagar voru einmitt að störfum í gær. Þar var grafin hola án þess að nokkuð tengt klaustri hafi fundist. „Þetta er svolítið spennandi niðurstaða. Margir vildu meina að klaustrið hafi verið þarna en þetta eru bara öskuhaugar frá bænum.“

Hún segir óvíst hvað hafi varðveist ofan í jörðinni frá klaustrum á Íslandi en telur engu að síður mikilvægt að kortleggja klausturlífið. „Það virðist hafa verið mjög öflugt og þessi klaustur áttu gríðarlega miklar eignir og jarðir,“ segir Steinunn. „En klaustrin hafa fallið svolítið í skuggann af höfðingjunum. Það hefur verið lagt mikið í rannsóknir á veraldlegu valdi en það er minna búið að skoða kirkjuvald og klaustrin.“

Leita að stöðum tengdum einsetufólki

Auk þess að leita að miðaldarklaustrum skoðar rannsóknarhópurinn staði sem hafa verið tengdir við einsetufólk. Slíkur klausturlifnaður virðist hafa verið tíðkaður á Íslandi rétt eins og annars staðar í Evrópu, að sögn Steinunnar. „Upphaflega hugmyndin að baki klaustrunum var einsetulifnaður. Það breyttist þegar klausturlifnaður fór að verða algengari. Þetta voru kannski tíu manns á 12. og 13 öld. Það er mjög gaman að skoða þetta líka og það er til ótrúlega mikið af heimildum um þetta fólk.“