Súrrealískar pönnukökur með rabarbara á Bessastöðum

Ár drekans“ eftir Össur Skarphéðinsson, fyrrverandi utanáðherra, sem kemur út í næsta mánuði er ekki hefðbundin pólitísk endurminningabók eins og stjórnmálamenn gefa oft út eftir að þeir hafa yfirgefið hið pólitíska svið. Ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna var mynduð vorið 2009 eftir efnahagshrun þar sem allt sem brugðist gat brást og þjóðargjaldþrot var raunveruleg hætta sem blasti við.

Þannig var ríkisstjórnin til í andrúmslofti reiði og gífurlegra átaka og segja má að í bók Össurar sé almenningi hleypt inn í innsta hring nýliðinna atburða í stjórnmálasögunni eins og flugu á öxl ráðherrans.„Þetta eru pólitísk bersöglimál og ég nota þetta ár, 2012, til að segja bæði mína persónulegu sögu en líka til þess að gefa þeim sem eru að pæla í pólitík hráefni til að greina stöðuna eins og hún er í dag. Því ég tel að þarna hafi orðið til og spunnist fram þeir þræðir sem nota má til að skilja stöðuna í dag,“ segir Össur. Hann hafi valið árið 2012 til að veita „blóðhráa innsýn í líf stjórnmálamanns sem er í fremstu röð í átakaríkisstjórn“, bætir hann við

Hann segist lýsa með óvægnum hætti átökum við aðrar þjóðir, átökum milli hugmynda, átökum milli hreyfinga og einstaklinga, en hann gangi líka ansi nærri sjálfum sér. „Þegar ég les þessa bók eftir að hafa skrifað hana sé ég að lífsgleði mín kemur þarna fram og ég vona að hún sýni að ég virði andstæðinga mína, þeir njóta sannmælis og mér þykir vænt um suma. En það breytir ekki hinu að veruleikinn er stundum nakinn og kaldur og það kemur fram í þessari bók.

Pólitískt líf á bláþræði

Á einu ári drífur auðvitað margt á daga utanríkisráðherra sem berst á köflum eins og Don Kíkóti við vindmyllur í tilraunum sínum til að ljúka viðræðum við Evrópusambandið. Það er af mörgu að taka í utanríkismálum eins og málsvörn þjóðarinnar í Icesave-málinu en það skelfur líka flest í pólitíska landslaginu innanlands. Ekki bara milli stjórnar og stjórnarandstöðu, heldur milli stjórnarflokkanna í sumum málum og innan þeirra.

Þannig lá við að Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra tapaði ráðherrakaplinum þegar hún skipti Árna Páli Árnasyni út úr ríkisstjórn. Uppreisn var gerð í flokksstjórn Samfylkingarinnar og pólitískt líf forsætisráðherrans hékk á bláþræði, eins og Össur lýsir í bókinni. Hann hefur lengi haft þann sið að skrifa seint á kvöldin það sem á fjörur hans rak þann daginn, stundum eina til tvær setningar, stundum heilu blaðsíðurnar. Oft notar hann tímann á ferðalögum til að færa atburði dagsins til bókar, í flugvélum og á hótelherbergjum.

Að loknum áðsfundi á nýársdag 2012 skrifar Össur um fund sinn með Ólafi Ragnari Grímssyni eftir að aðrir ráðherrar eru farnir heim: „Tveir gamlir ritstjórar Þjóðviljans sátu þá á spjalli í þrjá stundarfjórðunga eftir að ríkisstjórnin hafði kvatt. Ég fór yfir sögulegan fund á Nordica kvöldið áður þar sem sveitir Árna Páls, fráfarandi efnahagsráðherra, höfðu gert óvænta uppreisn í flokksstjórn Samfylkingarinnar. Trúir flokksmenn eins og Rannveig Guðmundsdóttir, fyrrverandi ráðherra, og Þórunn Sveinbjarnardóttir, fyrrverandi formaður þingflokksins, höfðu haldið þrumandi ræður gegn tillögu forsætisráðherra.

Hún fól í sér uppstokkun og fækkun ráðuneyta, og leiddi til að Árni Páll hvarf nauðugur úr ríkisstjórn.“ Össur lýsir því svo hvernig minnstu mátti muna að Jóhanna yrði undir í þessum átökum. „Pólitískt líf hennar, formannsembættið og um leið forsætisráðherrastóllinn, hékk á bláþræði,“ segir Össur. Ef hann og fleiri ráðherrar og þungavigtarfólk í flokknum hefði ekki farið nánast maður á mann hefði ríkisstjórnin sprungið á þessu augnabliki.

Viku síðar, eða 7. janúar, skrifar Össur hjá sér: „Í kjölfar fundarins á Nordica hafa verið vangaveltur um hvort ráðherrarnir sem settir voru út úr ríkisstjórninni, einkum Jón Bjarnason, muni hverfa frá stuðningi við hana. Forsetinn er á förum til Abu Dhabi og spyr hvort óhætt sé að hann fari úr landi. Ég segi að samgöngur nútímans séu svo hraðar að hann verði bara kallaður heim ef þarf að mynda nýja ríkisstjórn. Hann hnyklar dýrfirskar brúnir og kveðst vera að spyrja utanáðherra í fullri alvöru.“

Splundraði Samfylkingunni

En það er annað mál sem einnig leiddi næstum til til þess að þingflokkur Samfylkingarinnar splundraðist. Eftir að ljóst var orðið að Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, yrði einn ákærður af Alþingi vegna mistaka í starfi í aðdraganda efnahagshrunsins, leggur Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, fram frávísunartillögu gegn ákærunni á Alþingi. Össur studdi aldrei að ráðherrarnir fjórir yrðu yfirleitt ákærðir og lætur nú vita af því að hann ætli að styðja tillögu Bjarna. Þótt Jóhanna styddi ákærurnar ekki heldur, telur hún að frávísunartillagan sé óþingtæk, þvert ofan í ákvörðun Ástu Ragnheiðar, forseta Alþingis, að setja tillögu Bjarna á dagskrá. Mjög tvísýnt var um niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar.

Að frátöldu hruninu segir Össur að ekkert mál hafi verið honum eins erfitt. „Það lá eins og mara á mér,“ segir hann. „Það urðu heiftarleg átök um þetta, ekki bara innan Samfylkingarinnar, innan annarra flokka og millum flokka líka og í ríkisstjórninni. Eins og kemur fram í bókinni var því beitt gegn mér og Ögmundi Jónassyni að það væru yfirvofandi ríkisstjórnarslit ef þetta yrði samþykkt,“ segir Össur. Og í bókinni greinir hann frá því að innan þingflokks Samfylkingarinnar hafi menn hótað að ganga á dyr eða hætta almennt að lúta vilja ráðherra flokksins í ríkisstjórn um afgreiðslu einstakra mála og greiða atkvæði um öll mál eftir sannfæringu sinni hverju sinni. „Ég held að það hafi verið mjög skammt í það að það hrykki úr þingflokknum,“ segir Össur.

Launhelgi Ríkisráðsfunda aflétt

Lesandi bókarinnar fylgir utanríkisráðherra um allt svið íslenskra stjórnmála, hvort sem það eru innanflokksmál, átök innan ríkisstjórnar eða við stjórnarandstöðu og almennt í hans daglegu störfum heima og heiman. Inn á milli eru skemmtisögur og hugleiðingar. En eitt af því sem bókin gerir er að opna dyrnar inn í launhelgi Ríkisráðsfunda sem fjölmiðlar og þjóðin hafa vanist að þekkja nær eingöngu af uppstilltum ljósmyndum af ráðherrum á tröppum Bessastaða og með forseta við Ríkisráðsborðið.

Össur lýsir tveimur Ríkisráðsfundum sem sæta tíðindum, annars vegar 30. ágúst 2012 þegar forsetinn er nýstiginn upp úr kosningabaráttu sem forseti lýðveldisins í fimmta sinn og hins vegar 31. desember sama ár. Á fundinum í ágúst eru taugarnar þandar og það andar köldu milli leiðtoga stjórnarflokkanna og forsetans þegar Ólafur Ragnar tekur að skamma ríkisstjórnina og lýsir andstöðu við lög um breytingar á stjórnarráðinu. „Ríkisráðsfundir breyttust eftir hrunið, urðu allt öðruvísi og það sköpuðust átök og spenna milli forsetans og ríkisstjórnarinnar sem öll þjóðin vissi af. Það sem þjóðin vissi ekki var hvernig þessi spenna braust fram á Ríkisráðsfundum,“ segir Össur og segir fundinn 30. ágúst greyptan í minni sitt.

Forsetinn húðskammar ríkisstjórnina. „Þarna sat ríkisstjórnin á Bessastöðum, forseti Íslands tekur á móti henni og þetta breytist allt í einu í mjög þunga kyrrstöðubaráttu þar sem menn eru kurteisir og hóflegir en forsetinn raunar húðskammar ríkisstjórnina, ekki einu sinni, ekki tvisvar heldur nánast þrisvar á sama fundinum.“

Össur rekur í bókinni hvernig forsetinn lýsir óánægju sinni með breytingar á stjórnarráðinu sem felur m.a. í sér fækkun ráðherra í átta, sem forseti telur leiða til erfiðleika í framtíðinni um myndun stjórna fleiri en tveggja flokka. „Talan þrír gangi illa upp í átta,“ áréttar forsetinn og Össur og Ögmundur verða eins og skólastrákar sem eiga bágt með að skella ekki upp úr við þessa stærðfræðikennslu prófessorsins við enda borðsins.

En þegar ráðherrarnir héldu að skömmum forsetans væri lokið segir Össur í viðtali okkar: „Þegar ríkisstjórnin varpaði öndinni léttar og hélt að þessari atlögu og framhaldi byltingarinnar frá Bessastöðum færi að ljúka þá kom þriðja lotan.“ Forsetinn hafi vísað til greinar sem Davíð Oddsson hafði skrifað í framhaldi af landsdómi þar sem Davíð vísaði í rök Róberts Spanó hæstaréttarlögmanns um að ef fara ætti eftir úrskurði Landsdóms yrði kannski að halda Ríkisráðsfundi miklu oftar.

Framrás byltingarinnar

„Og ég sá það í hendi mér og kannski Steingrímur líka en kannski enginn annar ráðherranna, að forsetinn var þarna að velta því fyrir sér að halda framrás embættisins áfram og krefjast þess í krafti landsdómsúrskurðar að sama gilti um Ríkisráð og ríkisstjórnarfundi og það þyrfti að tilkynna honum mjög reglulega um hvað þar væri að gerast,“ segir Össur. Hann hafi skilið það þannig að bera ætti mál undir forsetann jafnvel vikulega.

Þrátt fyrir þrúgandi andrúmsloft á nokkrum Ríkisráðsfundum hélt Ólafur Ragnar í þá hefð að bjóða ráðherrum upp á kaffi og pönnukökur að loknum fundi með rabarbarasultu sem gerð var úr rabarbara ræktuðum við forsetasetrið. Össur minnist þess þegar Samfylkingin hafði sagt skilið við sjálfstæðismenn í upphafi árs 2009 og fráfarandi ráðherrar þeirra höfðu setið sinn síðasta Ríkisráðsfund og andrúmsloftið var vægast sagt rafmagnað og allir fjölmiðlar landsins á hurðarhúninum.

„Það sýnir pólitíska hæfileika Ólafs Ragnars í pólitískum samskiptum að jafnvel þá tókst honum að halda öllum ráðherrum Sjálfstæðisflokksins á Bessastöðum og bjóða þeim upp á pönnukökur með rabarbarasultu úr garðinum á Bessastöðum og halda fróðlegan fyrirlestur um hvað þetta væri merkileg sulta, því það var engin áhætta fólgin í því umræðuefni. Það var oft rætt um rabarbarasultuna á seinna skeiði ríkisstjórnarinnar. Enda segi ég það í bókinni að sjálfur Salvador Dalí hefði ekki getað teiknað upp svona súrrealískt ástand og þegar rabarbarasultu ber á góma detta mér alltaf Ríkisráðsfundir í hug,“ segir Össur Skarphéðinsson.

Þáttinn Pólitíkin má sjá í heild sinni hér.