Er lífræn vottun sölubrella?

Lífræn ræktun hefur verið nokkuð í umræðunni síðustu vikur og nær þessi ræktunarstefna og lífsspeki stundum athygli fjölmiðla. Mér finnst einkennilegt hve gagnrýnislaus þessi umræða er. Ég velti því fyrir mér hvort lífræn ræktun sé hafin yfir alla gagnrýni. Ég leyfi mér að efast um það og vona að lífrænir neytendur og framleiðendur fagni gagnrýnni umræðu.

Lífrænni ræktun er gjarnan lýst sem aðferð til þess að stunda landbúnað í sátt við umhverfi og náttúru, án tilbúinna efna að einhverju leyti, með það að markmiði að rækta frjósaman jarðveg og njóta þess sem hann gefur af sér.

Landbúnaður á heimsvísu er áhyggjuefni og það ekki að ástæðulausu. Meðan milljónir svelta fjölgar mannkyninu og ræktarlönd tapast. Áhyggjuefni komandi kynslóða verður framboð á ræktanlegum jarðvegi, drykkjarhæfu vatni. Það er algengur misskilningur að í lífrænni ræktun liggi lausn við áðurnefndum vandamálum. Það er engin töfralausn. Reynsla mín er nokkuð önnur en sú mynd sem alla jafna er dregin upp af lífrænni ræktun.

Ég starfaði við lífræna ræktun í þrjú ræktunartímabil og hef setið fjölda námskeiða í lífrænni ræktun, meðal annars við Landbúnaðarháskóla Íslands. Frá mínu sjónarhorni er lífræn ræktun skemmtileg og krefjandi. Mikil áskorun felst í að takast á við vandamál eins og áburðargjöf og varnir gegn skaðvöldum með öðrum leiðum en kemískum skyndilausnum.

Ekki minna auðvaldssinnuð

Víðs vegar eru tilfallandi áburðarefni sem nota mætti í ræktun, til dæmis er úrgangur frá svepparækt frjósamt og smitfrítt efni. Sveppamassi er samt bannaður (möguleiki á undanþágu) í lífrænni ræktun vegna þess að sveppaframleiðandinn hefur ekki lífræna vottun, samt koma engin önnur en lífræn efni til sögunnar við svepparæktina.

Annað dæmi var næsti bær en þar var stundaður sauðfjárbúskapur. Það hefði leyst mörg vandamál í okkar ræktun að fá eina traktorskóflu af sauðataði á viku sem áburðarefni, enda sauðatað mjög frjósamt efni. Þetta var stranglega bannað því sauðfjárbúið var ekki lífrænt vottað. Við þurftum því að flytja inn lífrænt vottaðan áburð frá Þýskalandi. Reglulega komu brúsar fullir af lífrænt vottuðu og illa lyktandi þykkni. Þessu sulli var svo sprautað yfir allar plöntur og árangurinn lét ekki á sér standa, plönturnar uxu vel og sýndu ekki framar skortseinkenni.

Enn þann dag í dag velti ég því fyrir mér hvað var í brúsunum fyrir utan nitur, fosfór og kalí og hvort það hafi verið í lagi að nota það til matvælaframleiðslu. Kannski var í þeim smit sem vill svo gjarnan fylgja náttúrulegum efnum, E.coli, salmonella eða eitthvað þaðan af verra. Vorum við ef til vill að stofna neytendum í stórhættu, þeim sömu og trúa því að lífrænar vörur séu hreinar og náttúrulega hollar?

Þannig er málum nefnilega háttað að til þess að fá lífræna vottun þurfa öll aðföng í ræktunarferlinu að vera lífrænt vottuð. Lífræn vottun er ekki ódýr og raunar tekur vottunarstofan rentu af hagnaði framleiðandans. Þessi aðferð, þar sem allir aðilar innan kerfisins þurfa að versla innbyrðis, stóreykur hagnað vottunarstofa víðs vegar um heim. Viðskiptamódelum af þessu tagi sem kallast fjölþrepamarkaðskerfi eru gjarnan líkt við pýramída.

Lífræn ræktun er því í raun ekki minna auðvaldssinnuð en hvað annað, því ekki er aðeins verið að selja minna hollan (og jafnvel hættulegan) mat heldur einnig ímynd um að svo sé ekki.