Það kann að vera

Það kann að vera að lántakar áður gengistryggðra lána eigi enn meiri rétt en Hæstaréttardómar hafa nú þegar staðfest. Lántakar eiga rétt á samningsvöxtunum út allan lánstímann, þeir eiga ekki að þola að vera settir nauðugir yfir í önnur vaxtakjör en samið var um.

Dómurinn talaði sig með krókaleiðum inn á að þar sem gengistrygging væri ógild, hlytu vaxtakjör að vera það líka. Og þá yrði að finna yrði annan valkost í staðinn. Að gengistryggingunni fráfallinni taldi dómurinn að við lántöku hefðu einu aðrir valkostirnir, verið, vextir af; verðtryggðum lánum og óverðtryggðum lánum. Og þar sem ekki hefði verið samið um verðtryggingu kæmi sá valkostur ekki til greina. Og svo dæmdi dómurinn á þessa takmörkuðu skuld í málinu lægstu óverðtryggðu vexti samkvæmt tilkynningu Seðlabankans.

Þarna sést Hæstarétti og síðan Alþingi yfir að margir lántakar áttu einn valkost í viðbót, nefnilega að taka ekki lán. Ég hefði ekki tekið óverðtryggt lán á 14% vöxtum, eins og Seðlabankavextirnir voru sumarið 2006. Ég hefði frestað lántökum. Þessir vextir fóru hæst upp í 21% og voru 18% og hærri í samtals 12 mánuði á tímabilinu! Hvaða vit er í að dæma slíka vexti á nokkur mann, óumsamið, og hvað þá að löggjafinn reyni gera slíkt, og meira að segja afturvirkt. Hverjum stendur annars nær að bera mögulegan vaxtamun, bönkunum eða grandlausum lántökum?

Og muna þarf að lántakar sömdu ekki um Seðlabankavexti, heldur Libor vexti með íslensku vaxtaálagi. Og þá umsömdu vexti er vel hægt að reikna út, þótt lánin séu í íslenskum krónum, Libor vextir einstakra gjaldmiðla og íslenska álagið eru prósentutölur eins og hverjir aðrir vextir og koma ásamt hlutföllum hvers þeirra fram á greiðsluseðlum.

Hafa þarf í huga að ef Seðlabankavextir eiga að gilda héðan í frá, eru lántakar ofurseldir ákvörðunarvaldi bankanna um vexti af lánunum til framtíðar, jafnvel í marga áratugi - og það í fleiri en einum skilningi.

Bankarnir sömdu við fólk um gengistryggð lán, þegar þeim var eða mátti vera ljóst að gengistryggingin var ólögleg, tóku með því á sig áhættu. Þeir léku sér svo með gengi krónunnar og stunduðu umfangsmikil og hættuleg lánsviðskipti og þaðan af verra, sem eyðilagði viðskiptagrundvöll og lagði að lokum bankakerfið og gjaldmiðilinn í rúst. Eftir þetta allt bera almenningur og fyrirtæki lítið traust til bankanna.

Ofurvald bankanna felst að einu leyti í að það kann að vera að þeir, þessar elskur, geti í framtíðinni allt eins haft (ólöglegt) samráð um að hækka lægstu vexti af útlánum, sem hefur þá hækkunaráhrif á tilkynnta vexti Seðlabankans og þar með á vexti fólks og fyrirtækja af mörgum þúsunda áður gengistryggðra lána. Samráð þekkist á Íslandi.

Þetta styður það að samningsvextir þessara lána eigi að gilda út lánstímann. Enda voru lántakar grandlausir um ólögmæti gengistryggingarinnar (en bankar ekki) og sem fyrr segir stendur því bönkunum nær að bera áhættu og mögulegan kostnað vegna ,,vaxtamunar".

Árni Páll Árnason, fyrrum ráðherra og nú Alþingismaður, hefur undanfarið sagt í fjölmiðlum að lög númer 151/2010, sem sett voru heilum þremur mánuðum eftir vaxtadóm Hæstaréttar 16. september 2010, hafi ekki tekið rétt af nokkrum manni. Lögin hafi verið algerlega í takt við dóminn, ekkert meira og ekkert minna. Og fleiri ráðamenn hafa tekið undir þetta efnislega.

Það kann að vera, miðað við þessi orð Árna Páls, að mistök hafi verið gerð við þessa sérstöku lagasetningu, sem rutt var hratt í gegnum Alþingi. Ef við gefum okkur að Árni Páll sé ekki ósannindamaður er því nauðsynlegt að Alþingi lagi nú þegar þessi ,,mistök", sem myndi þá staðfesta að orð Árna Páls undanfarið hafi átt að vera sannleikanum samkvæm. Mistökin og um leið ofurvald bankanna felast að öðru leyti í þessu ákvæði laganna: „Að liðnum fimm árum skulu vaxtakjör endurskoðuð og er þá lánveitanda heimilt að ákveða vaxtakjör sem miðast við sambærilegar lánveitingar hans á þeim tíma er til endurskoðunar kemur." Hér væri ,,gósentíðin" með Seðlabankavaxtatímabilinu liðið og mögulega 25-30 ár eftir af lánstímanum.

Þetta sagði Hæstiréttur ekki í dómi sínum 16. september 2010 og þetta þarf því að fella strax út úr lögunum, til að Árni Páll og fleiri haldi trúverðugleika sínum.

Enda má spyrja, hver verður ,,bankinn" í skilningi laganna, sem heldur á hverju þessara skuldabréfa að fimm árum liðnum, til dæmis í tilviki þrotabús Frjálsa fjárfestingarbankans, sem nú reynir að hámarka virði skuldabréfa sinna og selja þau hæstbjóðendum. Það kynni að vera einhver skuldabréfbraskari alls ótengdur Íslandi.

Bílalánsmálið sem dómurinn gekk um var uppgjörsmál, sumir hafa kalla það ,,handvalið" mál, meðal annars vegna lánstímans og stöðu málsins, búið var að skila bíl og rifta samningi. Þar með var engin fimm ára framtíð í honum. Og Hæstiréttur sagði því ekkert um fyrirkomulag mála fimm árum síðar, enda hafði hann ekkert tilefni né grundvöll til slíks í þessu máli. Og dómurinn dæmdi heldur ekki verðtryggingu inn í málið, þótt heilmikil áhersla sé á hana í lögunum, þannig að þar er annað atriði sem þarf að laga.

Það kann að vera að lögmaður bankans í hæstaréttarmálinu sé eiginmaður Alþingismanns sem fjallar meðal annars um slík lagasetningarmál á Alþingi. Kann það að skipta máli?

Í fjölmiðlum kemur fram undanfarið að Samtök fjármálafyrirtækja óski eftir að fjármálafyrirtækin fái nú að hafa samráð sín á milli og jafnframt samráð við stjórnvöld, til að finna lausnir í stöðunni. Og mikilvægt sé að þetta verði endanlegar lausnir á málinu.

Ég og fleiri spyrja: Hvað með samráð við ,,hinn samningsaðila" bankanna - sem sagt samráð við lántakendur. Þetta eru nefnilega tveir aðilar að hverjum lánssamningi - sem báðir hafa hagsmuni í stöðunni, þetta er ekki einkamál banka og ákvörðun hans eins um hvernig máli lyktar. Það kann að vera að sporin hræði og skapi dálítinn kuldahroll, þegar bankarnir með sína sögu og stjórnvöld (með skjaldborg um fjármálafyrirtæki og ríkiskassa, en ,,tjaldborg" fyrir heimili og ,,hlykkjótta braut" fyrir fyrirtæki landsins), ráðgera samstarf sín á milli um fyrirkomulag til að leysa úr skuldavanda heimilanna og fyrirtækjanna.

Málin verða ekki leyst endanlega fyrr en fjármálafyrirtæki og mögulega samtök þeirra, tala beint og milliliðalaust við lántakendur og samtök þeirra um það sem þarf til endanlegra lausna í þessum málum. Lántakar láta ekki af margra ára baráttu sinni fyrr en réttlætið og sanngirnin er í höfn. Hvert er réttlætið og hver er sanngirnin? Að umsamdir vextir þessara samninga standi út lánstímann, að gengistryggingunni fráfallinni, enda er vaxtafrelsi lögbundið og lántakar eiga ekki að gjalda lögbrota og misgerða banka og fjármálafyrirtækja.

Unnist hafa góðir áfangasigrar lántaka í þessari baráttu, en ekki gengið þrautalaust, enda komin meira en 3 ár frá bankahruni og um 4 ár frá upphafi hruns krónunnar og óheimilum hækkunum gengistryggðu lánanna. Hæstiréttur dæmdi gengistrygginguna ógilda og óskuldbindandi 16. júní 2010 sem var alveg rökrétt, þremur mánuðum síðar gekk illskiljanlegur vaxtadómur og nú síðast 15. febrúar 2012 gekk dómur um að samningsvextir skuli gilda fyrir liðinn tíma. Þetta eru góðir og fordæmisgefandi áfangasigrar sem bankarnir verða og eiga að virða möglunarlaust. En vilji bankar og stjórnvöld raunverulega klára málin endanlega, sem er virðingarvert, þarf að gera það í samvinnu við lántaka og samtök þeirra, þannig að sátt geti skapast og lántakar sjái ekki ástæðu til frekari málareksturs gegn bönkunum.

Og á hinum væng lánamálanna þarf nú þegar að færa hinn eitraða og hægdrepandi verðtryggingarkaleik frá heimilum og litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Í boði þurfa að vera nokkrar gerðir nýrra óverðtryggðra lána, með föstum vöxtum, helst allan lánstímann en annars nokkur ár (5-7 ár) í senn, og val um jafngreiðslur eða jafnar afborganir af höfuðstól. Leiðrétta þarf eins og kostur er og með almennum hætti forsendubrest núverandi verðtryggðra og stökkbreyttra lána og gefa lántakendum síðan aðgengileg tækifæri til að breyta þeim í slík óverðtryggð lán, án lántöku- og stimpilkostnaðar.

Með þessu öllu kann loksins að skapast friður á íslenskum lánamarkaði til framtíðar, lántakendum, bönkum og samfélagi til hagsbóta.

Arinbjörn Sigurgeirsson - frá Bjargi.