Makrílveiðar – sjálfbær stjórnun fiskistofnsins?

Það gerist ekki oft að frændþjóðirnar Norðmenn og Íslendingar séu algjörlega á öndverðum meiði en það hendir þó stöku sinnum í samningaviðræðum þeirra um fiskveiðimál og skiptingu veiðikvóta. Ríkin tvö eiga þó jafnframt mikilvægra sameiginlegra hagsmuna að gæta einmitt á þessu sviði, hagsmuna sem varða ábyrga og sjálfbæra stjórn auðlinda í hafi, og þau eru sammála um mikilvægar meginreglur þeirra.

Sem sjávarútvegsráðherra legg ég aðaláherslu á að standa líka föst á þessum hagsmunum þegar kemur að deilum um makrílveiðar. Viðbrögð og athugasemdir á opinberum vettvangi á Íslandi eftir síðustu samningalotu í Reykjavík benda til þess að margir hafi ekki áttað sig á forsendum þeirrar afstöðu sem Norðmenn hafa og því vil ég nota þetta tækifæri til þess að gera grein fyrir sjónarmiðum okkar.

Enginn vafi leikur á því að ábyrg stjórnun fiskistofna á tímabilinu fram til 2010 hefur stuðlað að stofnstækkun í makríl og að göngur hans hafa breyst þannig að hluti stofnsins fer nú inn í íslenska fiskveiðilögsögu að sumri til. Einnig er meiri makríll í færeyskri lögsögu en áður fyrr. Bæði Norðmenn og ESB viðurkenna þess vegna rétt Íslendinga og Færeyinga til stærri hluta af veiðikvótanum. Sú er ástæða þess að við höfum boðið bæði Íslendingum og Færeyingum umtalsvert stærri hluta kvótans en hefð hefur verið fyrir að þessar þjóðir hafi fengið.

Áður fyrr veiddu Íslendingar að jafnaði tæplega hálft prósent heildarkvótans en Færeyingar tæp fimm af hundraði hans. Engu að síður hafa bæði Íslendingar og Færeyingar nú, þriðja árið í röð, einhliða úthlutað sjálfum sér kvóta sem nemur vel yfir 20% af tillögum um heildarkvóta.

Bæði Norðmenn og ESB viðurkenna að makrílveiðar skipta bæði Íslendinga og Færeyinga miklu en í samningaviðræðunum um makrílinn virðast þessar tvær þjóðir þó hafa gleymt því að sama máli gegnir um bæði Noreg og ESB. Í Noregi er löng hefð fyrir bæði veiðum og rannsóknum á makríl og 500 til 600 fiskiskip treysta að meira eða minna leyti á makrílveiðar. Mörg strandsamfélög og fyrirtæki í Noregi og ESB eru ekki síður háð því að makrílveiðar tryggi bæði atvinnu og tekjur. Það verður að teljast ólíklegt að Íslendingar, sem aðeins hafa stundað makrílveiðar í fáein ár, eða Færeyingar með sinn fasta kvóta til langs tíma litið, séu orðnir háðari makrílveiðum en fyrrnefndir aðilar.

Við Norðmenn höfum lengi unnið að langtímasamningi sem leggur áherslu á svæðaskiptingu til lengri tíma litið og á fiskveiðar í sögulegu samhengi. Það eru þekktar meginreglur um skiptingu sameiginlegra fiskistofna og Íslendingar hafa einnig beitt þeim sem forsendum í fyrri samningaviðræðum. Íslendingar beittu svo seint sem árið 2007 rökum um svæðaskiptingu til fjögurra áratuga litið í samningaviðræðum um norsk-íslenska síldarstofninn en þegar að samningum um makrílveiðar kemur, miða þeir hins vegar kröfur sínar við svæðaskiptinguna á grundvelli síðustu tveggja ára. Þar eru þeir ósamkvæmir sjálfum sér.

Ég er þeirrar skoðunar að svæðaskiptingin verði líka að byggjast á dreifingu makrílsins allt árið. Ekki er hægt að finna sanngjarnari deilitölu. Henni hefur verið beitt með góðum árangri við úthlutun kvóta í mörgum fiskistofnum í Norðaustur-Atlantshafi. Norðmenn geta lagt fram skjalfestar vísindalegar niðurstöður þess efnis að makríllinn hafi um áraraðir haldið sig að umtalsverðu leyti á norsku hafsvæði. Norðmenn krefjast raunar minni hluta í kvótanum en hægt væri að gera kröfu um á grundvelli vísindalegra gagna.

Íslendingar byggja hins vegar kröfur sínar á svæðaskiptingu aðeins yfir sumarmánuðina. Því er haldið fram að rúmlega 20% makrílsins haldi sig í íslensku fiskveiðilögsögunni á þeim tíma árs. Í kröfugerðinni er hins vegar ekkert tillit tekið til þess að mjög lítið er um makríl í íslenskri lögsögu á öðrum tímum árs. Haldi makríllinn sig innan íslenskrar lögsögu í þrjá mánuði á ári, þýðir það um 5% að meðaltali yfir árið allt. Þær vísindarannsóknir sem Íslendingar leggja til grundvallar kröfum sínum hafa sýnt að rúmlega 40% makrílsins hafa á sama tíma verið í norskri fiskveiðilögsögu. Við höfum þó ekki aukið kröfur okkar af þeirri ástæðu. Ég tel að augnabliks yfirlitsmynd til skamms tíma litið, sem eingöngu nær til hagstæðustu mánaðanna, geti aldrei orðið grundvöllur úthlutunar á makrílkvóta.

Af grein íslenska sjávarútvegsráðherrans má sjá að Íslendingar hafa reynt að verja aukna kvóta með vísan til þyngdaraukningar makríls í íslenskri fiskveiðilögsögu. Færeyingar beita einnig sömu rökum. Hefðu hins vegar Norðmenn og ESB, sem eiga tvímælalaust tilkall til stærsta hluta makrílstofnsins, nýtt sér þessi rök við ákvörðun á kvóta, hefði makrílstofninn hrunið á skömmum tíma vegna ofveiði og algjörlega óverjandi fiskveiðistjórnunar. Engar vísindalegar niðurstöður styðja þessa afstöðu.

Íslendingar og Færeyingar hafa kosið að stunda makrílveiðar sem eru á skjön við bæði hafréttarsamning og sjálfbæra fiskveiðistjórnun. Ég álít að skipting sameiginlegra stofna verði að byggjast á bestu vísindalegu gögnum og að í þessu sambandi skuli lögð aðaláhersla á svæðaskiptingu, fiskveiðar í sögulegu samhengi og gagnkvæma virðingu fyrir þörfum viðsemjenda fyrir veiðarnar. Þetta er reyndar samhljóma hafréttarsamningi. Vilji Íslendingar og Færeyingar að kröfur þeirra verði teknar alvarlega, þarf rökfærsla þeirra að byggjast á þeim grundvelli en ekki því að skammta sér sjálfir kvóta á óábyrgan hátt. Öll strandríki bera ábyrgð á því að stuðla að sjálfbærri þróun. Norðmenn og ESB bera ekki ein þá ábyrgð.