Hlýjar minningar frá hernámi

Einu sinni, þegar Ísland var hernumið land, bjuggu fimm systur á bænum Gunnarshólma í Kópavogi. Systurnar, sem voru hver annarri kátari og uppátækjasamari, bjuggu við áhyggjulaust og frjálslegt líf í íslenskri sveit. Á sama tíma bjuggu jafnaldrar þeirra í Evrópu við stríð.

Systurnar léku sér oft að því að synda og ærslast við stíflu sem faðir þeirra hafði byggt í Hólmsá. Bandaríski herljósmyndarinn Emil Edgren frétti af sundferðunum og fékk leyfi til að mynda systurnar við leikinn.

Nú, tæpum sjötíu árum síðar, prýðir ein myndanna forsíðu nýútkominnar bókar með ljósmyndum Edgrens frá Íslandi. Myndirnar sýna fólk við hversdagslega iðju á Íslandi. Þær skapa ótrúlega andstæðu við ljósmyndir frá stríðshrjáðri Evrópu á sama tíma.

Hermenn á hverju strái

Bærinn Gunnarshólmi blasir við ferðalöngum á leiðinni austur fyrir fjall. Þetta stóra og fallega býli byggðu foreldrar systranna, hjónin Gunnar Sigurðsson, frá Fossi á Skaga, og Margrét Gunnarsdóttir, sem var ættuð úr Langadal, árið 1928. Þar bjó fjölskyldan, auk einnar ömmu, Guðríðar Einarsdóttur. Þar var jafnan líka nokkur fjöldi vinnufólks, en í heildina bjuggu á bilinu 20 og 25 manns á Gunnarshólma, þegar mest var að gera á sumrin.

Á stríðsárunum byggðust upp braggahverfi, svokallaðir kampar, allt í kringum Gunnarshólma. Þeir voru meðal annars uppi á Lögbergi, á Geithálsi og á Baldurshaga niðri við Rauðavatn. Systurnar ólust því upp við að sjá hermenn á hverju strái, í orðsins fyllstu merkingu.

Kátar og áhyggjulausar stelpur

Í dag eru systurnar fimm á áttræðis- og níræðisaldri og allar enn þá „kátar og ágætar" eins og Auður, sú næstyngsta í hópnum, segir. Sjálf fæddist hún árið 1931 og var því níu ára þegar Ísland var hernumið af Bretum. Þrjár systranna voru eldri, þær Gyða, Guðríður og Sigríður, og ein yngri, Edda.

„Við fengum að vera fimm kátar og áhyggjulausar stelpur á Gunnarshólma," rifjar Auður upp með blik í auga. Það er greinilegt að henni þykir ljúft að rifja upp æskuárin, enda ólust þær systur upp við mikið frelsi og traust foreldra sinna. „Ég vissi ekki fyrr en á fullorðinsárum hvaða silfurskeið ég hafði fæðst með í munni og fylltist þá þakklæti yfir því," segir Auður.

Stelpurnar þvældumst um landið þegar þær áttu lausar stundir, sem voru fleiri heldur en vinnustundirnar. Þær fóru oft að stíflunni, stungu sér í hylinn og hlupu yfir stífluna.

„Hólmsáin var bæði notuð til leikja og baða. Ég man sérstaklega eftir því að þegar kom hressileg rigning fórum við beint í sundfötin og hlupum út. Í dag er Hólmsáin aftur notuð til leikja, en sonur okkar býr á bænum með sinni fjölskyldu," segir Auður og brosir. Henni þykir vænt um að hafa æskuheimilið áfram í fjölskyldunni.

Sterk fyrirmynd

Auður á ekki annað en hlýjar minningar um hernámið. „Þetta er falleg minning í mínum huga. Hermennirnir voru allt í kringum okkur og voru afar kurteisir menn. Það gætu sjálfsagt komið fimm mismunandi útgáfur af þessari sögu, en barnsminni mitt er í það minnsta mjög jákvætt."

Hún segir að Gunnarshólmi hafi haft mikið aðdráttarafl, enda hafi þar jafnan verið fjöldi fólks og mikil kátína í loftinu. „Mamma var létt í skapi, en á sama tíma stjórnaði hún öllu og var mikill hershöfðingi. Hún var á undan sinni samtíð. Pabbi fór í bæinn í sína búð snemma á morgnana, svo það var mamma sem stjórnaði. Veðurfréttir voru bannaðar á stríðsárunum, en mamma þurfti ekki annað en að líta til himins til að vita hvernig veðrið yrði. Út frá því gaf hún fyrirmæli um hvort ætti að slá, heyja eða eitthvað annað þann daginn. Hún hefði verið kölluð kvenremba ef við höfðum átt það orð til þá."

Margir Reykvíkingar af eldri kynslóðinni muna eftir föður þeirra systra, Gunnari, sem rak kjötbúð í húsinu Von á Laugaveginum. Þar bjó fjölskyldan öll á veturna, þegar stelpurnar gengu í skóla. Eftir stríð réðust eldri systurnar, þær Gyða og Guðríður, líka í verslunarrekstur á neðri hæðinni, og stofnuðu Dömu- og herrabúðina sem margir muna eftir.

Heimsveldið stöðvaðÞað varð fljótt hversdagslegur þáttur í lífi fólksins á Gunnarshólma að sjá hermönnum bregða fyrir. Á haustin fylltust móarnir af hermönnum í berjamó og stundum komu þeir að bænum til að biðja um sveitamjólk að drekka, enda margir hverjir sveitastrákar sjálfir. Heimilisfólkið fylgdist líka stundum með hermönnunum við æfingar úti á túni, þar sem þeir marseruðu í hópum eins og hermanna er von.

Það var á einni slíkri æfingu sem heimilisfaðirinn bauð breska heimsvaldinu birginn. Það var snemma morguns, þegar fjölskyldan var að vakna til lífsins, að hópur hermanna kom marserandi inn túnið og gerði sig líklegan til að vaða yfir stóran kartöflugarð sem var nýbúið að setja niður í.

Þetta lét bóndinn ekki yfir sig ganga og hræddist ekki hermennina með sína brugðnu byssustingi. Hann æddi út, á föðurlandinu einum fata, og stöðvaði hersinguna. Við þetta varð mikið uppistand hjá konunum í húsinu, sem bæði skömmuðust sín og voru um leið dauðhræddar. Hermennirnir hörfuðu og síðan hefur verið haft fyrir satt að þarna hafi íslenski bóndinn, sem var að verja heimili sitt, börn og bú, stöðvað framgang breska heimsveldisins á einu augabragði.