Foreldrahlutverk samfélagsins

Á okkur dynja nú fallegu kjörorðin sem aldrei fyrr. Stundum er þetta einsog viðlag eða viðkvæði milli versa, eins konar trúarorð eða heilagt „faðirvor“ um óumdeildan boðskap sem minna þarf á: Ræktum trúnaðartraust og heiðarleika! Stöndum vörð um viðkvæmustu gildin! Treystum grunnstoðir velferðarsamfélagsins! Vægjum menntakerfi og heilsugæslu! Hlúum að fjölskyldunni, hornsteini einstaklings og samfélags! Verndum ungviðið! Börnin eru auður framtíðar! Vísindin efla alla dáð ! – látum rannsóknir liggja til grundvallar aðgerðaáætlunum ríkisstjórnarinnar í málefnum, barna, ungmenna og foreldrahópa. Nýtum okkur reynslu nágrannaþjóða og greinargerðir þeirra um velheppnaðar kreppuaðgerðir.

Þannig hljómar almannarómur og flaumurinn í fjölmiðlum og þannig er viðlagið í hátíðarræðum, (einkum um áramót og á 17. júní) – og á sjálfu stjórnarheimilinu. Foreldrarnir á því heimili vilja og vita vel, en þeim reynist auðveldara um að tala en í að komast við að framfylgja góðum ásetningi og vera honum trúir. Allir foreldrar vilja vel, en þeim tekst misjafnlega vel að framfylgja því sem þeir boða, ýmist vegna vangetu og þekkingarskorts eða hagsmunastreitu. Fordæmishegðun foreldra og fyrirmyndir vega hins vegar þyngra en orðin ein, einkum hvað varðar mörk, heilindi, áherslur og siðferði. Þetta á jafnt við um einstaklinga sem ríkisvald.

MeginþemaðÞótt viðlagið við yfirlýst markmið og stefnu sé háleitt og fallegt snýst nú meginþema versanna um að skera niður og spara þjónustu og fjárframlög á sviðum sem snerta þroska ungviðisins og velferð almennings. Ójöfn staða sveitarfélaga hvað varðar frumþjónustu og niðurskurð ríkisrekinnar heilbrigðisþjónustu bitnar á börnum og öldruðum sem eiga allt sitt undir þreki og styrk millikynslóðarinnar. Rannsóknir og tölfræði sýna að í þeim hópi kemur álagið harðast niður þar sem bjargráðin eru minnst og þar verða félagslegu afleiðingarnar verstar. Þær birtast m.a. í upplausn fjölskyldu, fumi og vanmætti við að rækta börn, kenna þeim siðræna hegðun og setja þeim mörk. Með því að stytta kennslutíma, skerða blómlegt mennta- og uppeldisstarf og vega þannig að mannræktarstarfi fagfólks í skólum er gengið á mikilvægan stofn. Þegar það framlag brestur, kemur það vísast niður á þeim hluta umræddrar millikynslóðar sem verst er í stakk búinn til að bæta börnum sínum það upp. Þetta eykur félagslegt misrétti og stéttarlega mismunun með áhrifum sem berast áfram til næstu kynslóðar. Ekki aðeins eru laufgaðar greinar þannig sagaðar af heldur skaddast líka viðkvæmir sprotar þegar skurðarhnífurinn ógnar tímamótalöggjöf um foreldraorlof sem er landi og þjóð til sóma og talin til eftirbreytni á alþjóðavettvangi. Hér var sleginn vörður um parsambandið, foreldraverkefnið og hagsmuni hins ómálga barns, „auð framtíðar“. Rannsóknir sýndu að það örlaði þegar á árangri í traustari frumtengslum beggja foreldra við barn sitt, gagnkvæmri ábyrgð og auknu jafnræði í og utan fjölskyldu. Öðrum sprota er ógnað þegar heildarhagsmunir ungmenna á vinnumarkaði víkja fyrir skammtíma efnahagsávinningi. Í stað heildarstefnu í samfelldu lausnarferli er beitt, oft niðurlægjandi, plástursaðgerðum eða sýndarbjörgunum í einstaklingsmálum.

Eitt háskalegasta dæmið um að höggva á greinina sem setið er á, er að skerða launakjör, þrengja starfsaðstæður og auka álag á fagstéttir. Með því er þjarmað að þeim sem eiga að leiðbeina, hjúkra og stappa stáli í aðra.

Á tímum bankahruns og siðrofs virðast vitrustu menn ekki sjást fyrir í örvæntingarhugmyndum og fálmkenndum aðgerðum. Sumar af bagalegustu tillögunum sem hér var vísað til hafa þó ekki aðeins geigað heldur verið markvisst dregnar til baka, þökk sé skörpu aðhaldi hagsmunasamtaka, fagfélaga, meðferðaraðila og annarra sérfræðinga í „mannauðsgeiranum“, og þökk sé viti og viðbrögðum einstakra stjórnmálamanna. ÞrástefinHraust þjóð getur tekist á við tímabundið efnahagstjón líkt og bruna- eða aflatjón, en það er vafasamt að mannlegt velferðarhrun, þ.e. þroska-, heilsu- og félagstjón barna og fullorðinna, sé til þess fallið að búa þjóðina í stakk til að ráða við þær langtímameinsemdir sem af slíku hljótast, og ógna mannauði. En hvernig varðveitist og eflist mannauður? Það er tugþúsunda starfslið faglærðs og ófaglærðs starfsfólks heilbrigðis-, félags- og menntakerfis sem ber hann uppi, ber í bresti öryggisnetsins og leggur í það heilan hug, hönd og hjarta að almenningur, notendur þjónustunnar, komist óskaddaður gegnum öldurót, sjóslys og hafvillur velferðarskútunnar. Þrástefin, rauður þráður, í orðræðu þeirra eru varnaðarorð og vísun í rannsóknaniðurstöður og þekkingarreynslu fagfólks og fræðimanna á sviðinu.

Með snöggsoðinni orðræðugreiningu á rituðu framlagi þessa hóps, samþykktum, yfirlýsingum og áskorunum þeirra má sjá endurtekin stef. Þau tengjast öll ábyrgðarkennd gagnvart hag barna og vitund um gildi mannauðs og mannræktar. Þau varða það hverjir hafa raunverulega eitthvað um málin að segja, hvernig sé farsælast að haga (úrræða)seglum og eftir hvaða áherslum skuli siglt í átt að öruggustu höfninni. Skemmst er að minnast þess sem fram kemur í opinberri skýrslu Vistheimilanefndar um stofnanavistun barna, að stjórnvöld skelltu skollaeyrum við álitsgjöf og varnaðarorðum sérfræðinga þeirra tíma varðandi eftirlitsbrest, aðbúnað og aðstæður barna og ungmenna sem vistuð voru m.a. á Breiðavík um og eftir seinni hluta síðustu aldar. Stjórnvöld viðurkenna og alþjóð veit þetta nú. Í dag liggur fyrir þekking byggð á traustum rannsóknum á þörfum barna og því sem er þeim fyrir bestu, bæði almennt og í fjölskyldum sem þarfnast stuðnings og inngripa. Fagleg stefnumótun og aðstoð sérfræðinga í velferðarþjónustu getur skipt sköpum um afdrif þeirra og félagshæfni sem þjóðfélagsþegna. Hvað er nóg?Í orðræðu framangreinds hóps eru viðbrögð „foreldranna“ sett í sitt pólitíska samhengi og bent er á að vilja er að þora. Höfðað er til þess að veita óhikað það fjármagn sem við búum yfir til að efla leikskóla og grunnskóla, vernda foreldrahlutverkin og frumtengsl foreldra og barna, standa vörð um jafnstöðu kynjanna og efla úrræði gegn brottfalli í skólum og öðrum vísbendingum um sálfélagslegan vanda barna og unglinga, ásamt því að styrkja ungt fólk á vinnumarkaði. Þótt aðrar áherslur vegi nú hlutfallslega þyngra á fjárlögum og njóti verndar gegn skurðarhnífnum, þá eru það gildin hér að baki sem meiru ráða um framtíð þjóðarinnar en ýmislegt af því sem hærra fer í umræðunni um þessar mundir – „því hvað er auður og afl og hús ef engin jurt vex í þinni krús?“

Stundum er deilt um hvort skuli skera beint eða bogið, altækt, sértækt, eða „flatt“. En í öllum tilvikum er þjarmað að þeim gildum sem treysta grunnstoðirnar, og ekki skal gert lítið úr því að það útheimtir beinhart fé og kostar sitt bæði í fyrirhöfn og fyrirhyggju að halda þeim við. Ekki má því stöðva gangverkið og ekki dugar að slátra mjólkurkúnni heldur þurfa hjólin að snúast til að verðmæti skapist. En, gleymum ekki að arðsköpun er afstæð þörf. Hvað er nóg? Þarf lítil þjóð tugþúsundir jeppa, legíó af verslunarhöllum og háreistum, helköldum bankamusterum, virkjanir í öllum krummaskuðum og jarðgöng um jaðarbyggðir? Auk þarfagreiningar og endurskoðunar í þessum efnum er nú ekki síður þörf á að auka herðaspennu breiðu bakanna og slaka á sultarólum lágtekjufólks og lítilmagna. Auðmagnskattur og hækkun jaðarskatts myndu auðvitað eitthvað skerða hag þeirra sem þegar er vel borgið. En þegar slíkri leið er hafnað má spyrja hvort kannski sé verið að blóta á laun gegn viðlaginu góða og svíkja gildi mannauðs í þágu fjármagnshyggju og framleiðni til handa þeim sem síst þurfa meira? Hér þarf að líta til áttavitans í höndum mannauðsgeirans og annars félagshyggjufólks þar sem byggt er á sannreyndum rannsóknarniðurstöðum og fagþekkingu um „velferð sem virkar“. LokaorðOlof Palme, einn ötulasti félagshyggjusinni okkar tíma í pólitískri forystu á Norðurlöndum, sagði pólitík er að vilja. Í pólitík sem kennir sig við jöfnuð felst þannig vilji, geta og þor til að raða aðgerðum eftir slíkum áherslum. Þar eru mikilvægustu gildin látin sitja í fyrirrúmi fyrir grynnri aðgerðum, yfirklóri og skammtímainngripum – hvað þá fyrir ívilnunum í þágu þeirra sem þegar hafa komið ár sinni tryggilega fyrir borð – ýmist með lögmætum eða ólögmætum hætti.

Núverandi ríkisstjórn sýndi dug og kjark í því að samþykkja Icesave-frumvarpið, um ríkis­ábyrgð á aðhaldsskorti og sameiginlegu klúðri, til þess að bjarga heiðri og trausti íslensks samfélags og þeim verðmætum viðskipta og orðstírs sem það fæðir af sér. Slíkt er í anda siðaboða sem kynslóðirnar hafa fylgt og miðlað með lestri ævintýra og dæmisagna fyrir börn um það „hvernig fer fyrir þeim“ sem ekki axla ábyrgð, sýna heilindi og segja satt, hvernig sá vægir sem vitið hefur meira, hvernig sjálfsvirðing og sómakennd stuðla að því að fara með sigur af hólmi – að leikslokum. Nú er vinnufriður á stjórnarheimilinu, hægt að horfa beint fram og bretta upp ermar með heiðvirðu og þrótt að vopni. Það er núna, í siglingunni framundan, sem reynir á það hvort skal vega þyngra markaðshyggja og mannauðstjón eða foreldraábyrgð og framtíðarheill barna.

Höfundur er prófessor í félagsráðgjöf og stjórnarformaður Rannsóknastofnunar í barna- og fjölskylduvernd við Háskóla Íslands.