Ávinningur Icesavesamninganna

Innan fárra vikna munu Íslendingar ganga til sinnar fyrstu þjóðaratkvæðagreiðslu í nærri sjö áratugi og verður hún um ríkisábyrgð á svokölluðum Icesave-lögum. Með staðfestingu laganna verður veitt ríkisábyrgð á samningum íslenskra stjórnvalda við þau bresku og hollensku um greiðslu lágmarkstryggingar innstæðna á Icesave-reikningum Landsbankans.

Samningarnir snúast að öllu leyti um að lágmarka tjón skattgreiðenda vegna ábyrgðarlausrar hegðunar íslensks banka, Landsbanka Íslands, sem sópaði að sér 1.300 ma.kr. á Icesave innlánsreikninga í útibúum sínum í Bretlandi og Hollandi – sem nemur um 90% af landsframleiðslu Íslands. Við gjaldþrot bankans haustið 2008 stóðu um 350 þúsund innstæðueigendur í þessum tveimur löndum frammi fyrir því að tapa sparnaði sínum. Það hefðu innstæðueigendur á Íslandi einnig gert hefðu íslenskt stjórnvöld ekki gripið inn í með setningu neyðarlaga og bjargað öllum innstæðum þeirra.

Gerð er sú krafa að Tryggingarsjóður innstæðueigenda á Íslandi bæti breskum og hollenskum innstæðueigendum 20.887 evrur, svokallaða lágmarkstryggingu skv. lögum um sjóðinn og tilskipun Evrópska efnahagssvæðisins. Þetta felur í sér að samtals er tryggingasjóðurinn krafinn um að greiða um 700 ma.kr. eða rúmlega helming allra innstæða, en Bretar og Hollendingar taka þá 600 ma.kr. sem eftir standa á sína ríkissjóði. Í október og nóvember 2008 samþykktu þáverandi ríkisstjórn Íslands og Seðlabankastjóri þetta og að bresk og hollensk stjórnvöld greiddu innstæðueigendunum út hluta íslenska tryggingarsjóðsins fyrir hans hönd. Í þessu felst að bresk og hollensk stjórnvöld fallast á að íslenskum stjórnvöldum hafi verið heimilt að undanskilja íslensk útibú með starfsemi í Bretlandi og Hollandi frá 100% tryggingu innstæðna í íslenskum útibúum sem fólst í neyðarlögunum og falla frá kröfum þess efnis.

Með samningnum er upphæð kröfunnar á íslenska Tryggingarsjóðnum fest í um 700 ma.kr., tæplega 50% af landsframleiðslu Íslands, sem er ógnarstór tala. Sú upphæð mun þó aldrei falla á íslenska skattgreiðendur því eignir Landsbankans verða nýttar til þess að greiða hana niður fram til ársins 2016. Mat á eignum sýnir þær muni duga fyrir 88% höfuðstólsins og því er áætlað að hann verði þá, ásamt vöxtum, um 183 ma.kr. að núvirði. Æskilegt væri að andvirði eigna bankans greiðist sem fyrst til að draga úr vaxtakostnaði. Með góðri nýtingu eigna Landsbankans má því gera ráð fyrir að niðurgreiðsla lánsins á síðari hluta lánstímabilsins, árin 2017 til 2024, verði árlega um 1-2% af landsframleiðslu Íslands. Samkvæmt ákvæðum samningsins mun ríkissjóður greiða eftirstöðvar lánsins á 8 árum með hámarksgreiðslu ár hvert í hlutfalli við vöxt landsframleiðslu og möguleika á framlengingu ef þurfa þykir. Ef hagstæðari fjármögnunarmöguleikar bjóðast verður hægt að greiða lánið hraðar niður og unnt er eða að taka upp viðræður aftur í samræmi við endurskoðunarákvæði samningsins ef þróun efnahagsmála verður mun lakari en gert er ráð fyrir.

Aðrar breytur geta haft áhrif á uppgreiðslu samningsins. Ef gengi krónunnar styrkist á næstu 7 árum lækkar höfuðstóll lánsins í krónum talið og öfugt ef að krónan veikist. Hið sama á við um eignir þrotabúsins og dregur það úr áhættu af þessum sökum. Þó svo ekki sé ástæða til að gera ráð fyrir mikilli styrkingu krónunnar á næstu árum er vart ofmælt að hún kunni að verða einhver. Vextir lánasamningsins eru fastir og óverðtryggðir allan lánstímann og því gæti aukin verðbólga í Bretlandi dregið úr vaxtakostnaði lánsins. Ekki er óvarlegt að gera ráð fyrir 2-3% verðbólgu á þessu tímabili sem þýðir að raunvextir lánsins væru í kringum 3%.

Þegar samningarnir voru kynntir síðastliðið sumar var samninganefnd Íslands gagnrýnd fyrir að vera of bjartsýn með því að gera ráð fyrir eignir Landsbankans dygðu fyrir 75% af höfuðstól. Nú berast fréttir af því að eignirnar kunni að duga fyrir öllum höfuðstólnum og því verði það einungis vextirnir sem falli á íslenska skattgreiðendur. Þetta eru ánægjulegar fréttir og undirstrikar að þrátt fyrir þann vaxtakostnað sem ríkissjóður þarf að bera vegna þessa máls er samkomulag við Hollendinga og Breta um ráðstöfun eigna Landsbankans til að gera upp Icesave-málið langlíklegast til að lágmarka tjón skattgreiðenda.

Í þeirri umræðu sem hefur átt sér stað um þetta mál hefur því verið fleygt að hægt sé að komast algjörlega hjá því að ríkissjóður taki á sig ábyrgð vegna Icesave reikninganna og jafnframt að slíkt yrði án eftirmála. Þessu er haldið fram í trássi við að samkvæmt faglegu mati á þessum kosti var hann talinn ótækur og að ríkisstjórn Ísland gerði haustið 2008 pólitískt samkomulag, sem Alþingi tók síðan undir, um að greiða lágmarkstrygginguna. Þeir sem andmæla slíkum málflutningi eru sakaðir um að standa gegn hagsmunum Íslands og jafnvel úthrópaðir sem landráðamenn eða eitthvað þaðan af verra. Ástæða er til að mótmæla slíkum málflutningi og jafnframt benda á hversu ábyrgðarlaust það er að vekja von í brjóstum almennings, sem hefur horft á undirstöður síns efnahagskerfis hrynja, um að til sé einhver auðveld lausn án eftirmála í núverandi stöðu. Slíkur málflutningur eykur einungis á ótta og óvissu sem hvoru tveggja þarf að eyða enda einsýnt að ef auðveld lausn væri á þessu máli yrði hún farin.

Að lokum er vert að taka fram að þrátt fyrir að hér séu færð rök fyrir núverandi samning vegna Icesave málsins er það langt í frá viðunandi að almenningur þurfi að taka á sig miklar byrðar vegna efnahagshrunsins. Icesave málið er þar engin undantekning fremur en mörg hundruð milljarða króna halli ríkissjóðs undanfarin tvö ár og þau næstu, 300 milljarða króna gjaldþrot Seðlabankans eða kostnaður vegna endurreisnar bankakerfisins og allur vaxtakostnaður sem þessu fylgir. Allt eru þetta afleiðingar óráðsíu manna í viðskipta- og stjórnmálalífi. Sérstök ástæða er til að undirstrika ábyrgð hinna síðarnefndu, þ.e. stjórnmálamanna, enda fól almenningur þeim að standa vörð um hagsmuni ríkissjóðs og skattgreiðenda. Með blindri trú sinni á skuldsett útrásarhagkerfi tókst þeim að koma íslensku þjóðarbúi í þá stöðu að engar auðveldar leiðir eru til að reisa það aftur við. Í þannig stöðu þarf að velja skásta kostinn sem í boði er og öll rök hníga að því að hann sé samþykki núverandi samninga.

Höfundur var aðstoðarmaður formanns samninganefndar Íslands um Icesave og er aðjúnkt við Háskólann á Akureyri.