Raunveruleg þrískipting ríkisvaldsins eitt brýnasta verkefni stjórnlagaþings

Í Rannsóknarskýrslu Alþingis er íslenska stjórnkerfið gagnrýnt. Kaflinn um íslenska stjórnmálamenningu hefst á umfjöllun um flokkakerfið og það foringjaræði sem hefur þróast í landinu. Þar segir að lýðræðiskerfið sé brothætt og veikt.

Jafnframt er bent á að þar sem foringjaræðið nær fótfestu verður hætta á að þingið festist í löggjafarhlutverki sínu, að afgreiða tilbúin mál, en gefist ekki færi á að sinna umræðu- og eftirlitshlutverkinu sem skyldi. Af þessu má ráða að eitt brýnasta verkefni stjórnlagaþings verði að styrkja og efla lýðræðið í landinu. Draga þarf úr foringjaræði, koma á valdreifingu og skýrari afmörkun milli framkvæmdarvalds, dómsvalds og löggjafarvalds.

Löggjafarvaldið á eftir sem áður að vera í höndum þingsins, framkvæmdarvaldið utan þingsins og sjálfstætt dómsvald. Til þess að lýðræðið virki sem best þarf að koma á öflugu eftirliti. Stjórnlagadómstóll að þýskri fyrirmynd sem gegnir því hlutverki að passa uppá að ný lög og stjórnarathafnir brjóti ekki í bága við stjórnarskrána á að geta veitt öflugt aðhald. Hægt væri að hátta því þannig að Alþingi skipaði helming dómaranna og framkvæmdarvaldið hinn helminginn.

Þegar kemur að þrískiptingu valdsins getum við íslendingar dregið lærdóm af öðrum ríkjum. Við gætum til að mynda tekið finnska kerfið okkur til fyrirmyndar. Í Finnlandi er svokallað „hálf" forsetaræði. Það þýðir að forsetinn er mun valdameiri en sá íslenski en þó ekki á við þann franska eða bandaríska. Þannig er finnska kerfið ólíkt þingræðisríkjum vegna valda þjóðhöfðingjans en á sama tíma sker það sig frá forsetaræðisríkjum vegna þeirrar ábyrgðar sem framkvæmdavaldið ber gagnvart þinginu, þrátt fyrir að vera aðskilið því.

Forsætisráðherra fer fyrir ríkisstjórninni þó svo að forsetinn veiti ákveðnum málaflokkum forystu, svo sem utanríkis- og öryggismálum. Þó svo að ákvörðunartökuvaldið í þeim málaflokkum sé í höndum forsetans starfar hann náið með og ráðfærir sig við viðkomandi ráðuneyti. Líkt og á Íslandi eru samsteypustjórnir algengar, enda er um fjölflokkakerfi að ræða. Flestar ákvarðananir eru teknar á ríkisstjórnarfundum enda er sjálfstæði ráðherra í Finnlandi mun minna en á Íslandi.

Ekki er óalgengt að tveir ráðherrar, úr sitthvorum flokknum, fari með mikilvægustu málaflokkana. Forsetinn skipar forsætisráðherra, sem leggur fram tillögur að öðrum ráðherrum, forsetinn skipar þá í embætti og þingið þarf að samþykkja ráðhaginn.

Finnska kerfið er því áhugaverð leið sem vert er fyrir okkur Íslendinga að skoða. Með henni myndum við strykja lýðræðið og koma á raunverulegri þrískiptingu valdsins.