Þekking í ríki óttans

Yfirlýsing formanns Framsóknarflokksins, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, um að vísa beri prófessor Anne Sibert úr peningastefnunefnd Seðlabankans vegna greinar sem hún birti sem fræðimaður á veftímaritinu Voxeu.org bendir óneitanlega til þess að lítið hafi breyst í heimi stjórnmálanna við hrunið. Íslenskir fræðimenn hafa búið við hótanir af þessu tagi í áraraðir. Nú má helst enginn hafa sjálfstæða þekkingu og tjá sig um IceSave vegna þess að samningar standa yfir um IceSave. Fyrir hrun bankanna mátti enginn hafa sjálfstæða þekkingu og fjalla um málefni bankanna á opinberum vettvangi. Það var of viðkvæmt fyrir markaðinn og gat valdið áhlaupi á bankana.

Í grein í Fréttablaðinu 19.febrúar sl. gengur formaðurinn svo langt að ætla þessum fræðimanni að vera þátttakandi í pólitík og pólitísku útspili. Það er þröngsýni stjórnmálamanns að halda að allir vilji stunda pólitík. Anne Sibert veitir Seðlabanka Íslands sérfræðilega þjónustu með setu sinni í peningastefnunefnd. Að öðru leyti er Anne Sibert þekktur fræðimaður sem hefur ekki áhuga á pólitík í sjálfri sér, en hefur eins og flestir fræðimenn meiri áhuga á fræðilegri þróun þekkingar í opnum umræðum við aðra fræðimenn. Fræðimönnum er almennt meira umhugað um faglegan heiður sinn en athygli stjórnmálamanna, enda liggur að baki þrotlaus vinna í harðri samkeppni innan fræðaheimsins. Þar er mikið í húfi fyrir fræðimann sem vill vera tekinn alvarlega sem slíkur, en það er nokkuð sem íslenskum stjórnmálamönnum hefur reynst erfitt að skilja.

Heimur stjórnmálanna og fræðaheimurinn eru nokkuð aðskildir heimar. Það sem tikkar í pólitík tikkar ekki í fræðaheiminum. En það er eðli nútímaríkis og lýðræðisþróunar í frjálsum samfélögum að þar eru margir gerendur, þ.e. gerendur á sviði stjórnmála, þekkingar, upplýsinga, hagsmuna og almenningur. Þessir heimar skarast og í siðuðum samfélögum þar sem margir taka þátt í umræðunni fer betur á rökræðu en hótunum.

Þá á enginn einn að hafa það hlutverk að „stjórna" umræðunni. Það er einræði. Þöggun og skortur á gagnrýnni umræðu áttu sinn þátt í hruninu. Þá var það fyrst og fremst heimur viðskiptalífsins sem hafði með aðstoð íslenskra stjórnmálamanna yfirtekið upplýsingastreymi til almennings í landinu og skrúfað þannig fyrir súrefnið í stjórnkerfi lýðræðisins.

Íslensk stjórnmál sem ætla að lifa af áskoranir 21. aldarinnar verða að laga sig að þeirri staðreynd að stjórnmálamenn þjóðríkja eru stjórnmálamenn í alþjóðlegu samhengi, en ekki bara stjórnmálamenn í sínu kjördæmi. Með aukinni þekkingu, betra aðgengi að upplýsingum og alþjóðlegri skírskotun fjölgar gerendum sem geta haft bein eða óbein áhrif í heimi íslenskra stjórnmála, gerendum sem stjórnmálamenn nútímans hafa ekkert vald yfir, gerendum sem eiga ekkert undir íslenskum stjórnmálamönnum. Þessi þróun kann að vera ógn fyrir stjórnmálamenn sem vilja halda í þrönga flokkspólitíska hagsmuni, en hún kann þó að eigi eftir að koma lýðræðinu til bjargar.

Það er barnaskapur formannsins að halda að í skrifum prófessorsins sé eitthvað nýtt að finna fyrir viðsemjendur Íslendinga í IceSavedeilunni. Allar upplýsingar sem prófessorinn notar í greiningu sinni eru opinberar upplýsingar. Þá get ég fullvissað formanninn um það að í ráðuneytum Bretlands og Hollands er e.t.v. að finna ítarlegri greiningar á stöðu Íslands en finna má hér á landi. Það sem meira er, þar gæti einnig verið að finna betri forsendur að greiningu á möguleikum og tækifærum Íslands en fram hafa komið hér á landi.

Þetta kemur til af því að í fyrsta lagi hafa stærri samfélög aðgang að stærra úrtaki fólks til að byggja upp hóp góðra sérfræðinga. Það gefur meira svigrúm til að skipulegga stjórnkerfið með þeim hætti að kostir sérhæfingarinnar nýtast sem best. Í öðru lagi þá eru í Hollandi og Bretlandi sérfræðingar innan stjórnsýslunnar sem hafa fengið starf sitt með því að þreyja samkeppnispróf og fara í gegnum þröngt nálarauga ráðningarnefnda og eru því að störfum eingöngu vegna verðleika sinna og hæfni. Í þriðja lagi, þarna er sérfræðingum upp á lagt að horfa til lengri tíma og fást við vandasamar hagfræðilegar, pólitískar og stjórnsýslulegar greiningar með alþjóðlegri skírskotun dag út og dag inn. Þarna eru sérfræðingar sem líta á Ísland sem sjálfstætt, fullvalda, norrænt ríki og skoða hagsmuni þess út frá þjóðarhagsmunum landsins í heild, en eru ekki bundnir af nýlenduótta eða staðbundinni pólitík og hagsmunum einstakra kjördæma.

Sýn sem hafin er yfir ótta og þrönga hagsmuni gæti breytt mörgu um framtíð Íslands.

Höfundur er stjórnsýslufræðingur.