Hagsmunir hverra?

Eignarhald á íslenskum fyrirtækjum er óvenjulegt um þessar mundir. Mörg eru undir forsjá ríkisbanka eða kröfuhafa þrotabúa bankanna. Fyrir önnur er alger óvissa um framtíð reksturs og eignarhalds því ekki hefur verið tekið á þeirra málum. Þetta ófremdarástand leiðir til óheilbrigðra vinnubragða og því þarf sem fyrst að koma skikki á eignarhald atvinnufyrirtækja og koma þeim í hendur eigenda sem hafa þekkingu á rekstrinum og hag af því að hann gangi vel. Verðmæti og störf eru í húfi og það er þjóðarhagur að endurskipulagning á eignarhaldi gangi sem hraðast fyrir sig.

Að þessu marki er unnið á mörgum vígstöðvum. Löggjafinn vinnur að nýrri lagasetningu um fjármálafyrirtæki og kynntar hafa verið sameiginlegar verklagsreglur banka um úrlausn skuldavanda. Bankar, skilanefndir, skiptastjórar og fleiri starfa að því að skýra eignarhald, með samningum við fyrri eigendur eða sölu á fyrirtækjum. Engum dylst mikilvægi þess að endurskipulagning atvinnulífs sé hafin yfir vafa um að óeðlilega sé staðið að málum. Öll slík tilvik torvelda nauðsynlegt umbreytingarferli sem nú þegar gengur allt of hægt.

Í endurskipulagningu af þessu tagi er hætt við að hagsmunir heildar rekist á við hagsmuni aðila sem mest áhrif hafa á ákvarðanir og framkvæmd. Til dæmis er mögulegt að áherslur í starfi banka og skilanefnda gangi út á að hámarka endurheimtur eigna fremur en að stuðla að skilvirkum rekstri á grunni vaxtamunar og þóknanatekna. Óheppilegar afleiðingar slíkra áherslna eru að söluvænleg fyrirtæki eru ekki seld fyrr en seint og um síðir eða að lítt lífvænlegum fyrirtækjum er haldið gangandi vegna greiðsluflæðis til skemmri tíma.

Með þessum hætti er stuðlað að óheilbrigðri samkeppni og hægari aðlögun framboðs til samræmis við breytta eftirspurn í hagkerfinu, sem hefur slæmar afleiðingar á rekstrarumhverfi og hag neytenda. Það er vonandi að sameiginlegar verklagsreglur og ný löggjöf um eignarhald fjármálafyrirtækja á félögum í ótengdum rekstri dragi eitthvað úr þessum vanda en svo virðist sem heimildir fjármálafyrirtækja til eignarhalds séu enn allt of rúmar.

Að undanförnu hefur mikið verið lagt upp úr gagngerri endurskoðun stjórnarhátta fyrirtækja. Því til stuðnings gáfu Viðskiptaráð, Samtök atvinnulífs og Kauphöll Nasdaq OMX nýverið út verulega uppfærðar leiðbeiningar um stjórnarhætti þar sem m.a. er lögð áhersla á óhæði stjórnarmanna til að auka gagnsæi og bæta trúverðugleika. Mikilvægi stjórnarháttaviðmiða er óumdeilt og sérstaklega brýnt að eftir þeim sé farið í umsvifamestu fyrirtækjum landsins, sem m.a. eru skilanefndir og bankar og fyrirtæki sem rekin eru á þeirra ábyrgð.

Því miður hafa hins vegar of mörg tilvik óheppilegra hagsmunaárekstra komið upp í endurskipulagningu atvinnulífs að undanförnu. Dæmi eru um að skiptastjórar skipa sjálfa sig sem söluaðila eigna og þiggja þóknun bæði fyrir stjórn skipta og sölu. Dæmi eru um að bankar stofni eignarhaldsfélög og skipi sömu einstaklinga í flest viðkomandi fyrirtækja, oft starfsmenn bankans. Dæmi eru um að skilanefndir úthluti verkefnum til nátengdra aðila og stundum virðist beinlínis hvati til að klára ekki þau erfiðu mál sem þar liggja, þó afgerandi fordæmi liggi fyrir annars staðar og heildarhagsmunir ýti á skjóta afgreiðslu. Svona væri hægt að telja áfram. Óháð þeim tilvikum þar sem vel hefur tekist til virðist sem hagsmunir þeirra sem starfa á vegum banka, skilanefnda eða þrotabúa gangi of oft framar augljósum hag heildarinnar.

Það er auðvitað ekki svo að ágætt fólk sem starfar nú að ofangreindum verkefnum vilji ekki vel. Kerfið ýtir hins vegar ekki alltaf undir fagleg vinnubrögð, gagnsæi og skilvirkni. Að því verður að huga og lagfæra það sem miður fer. Lágmarkskrafan sem nú er uppi um endurskipulagningu atvinnulífs, er að til stjórnarhátta sé vandað og að ferlið sé hafið yfir vafa um annarleg vinnubrögð eða hagsmuni. Hvert slíkt tilvik leggur stein í götu nauðsynlegrar endurskipulagningar og kemur í veg fyrir sátt og traust á atvinnulífinu. Þetta þurfa allir sem vinna að endurskipulagningunni að hafa í huga. Hrösun veldur því að efnahagslífið réttir ekki úr kútnum eins og annars væri mögulegt og lífskjör sitja eftir í sama mæli. Það er óásættanlegt fyrir alla Íslendinga og aðra sem hér hafa hagsmuna að gæta til framtíðar.

Höfundur er framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs Íslands.