Sameinuðu þjóðirnar gegna lykilhlutverki

Meðan umræðan um hina grænu sprota endurreisnarinnar dafnar í Bandaríkjunum syrtir enn í álinn annars staðar í heiminum, sérstaklega í þróunarlöndum. Í Bandaríkjunum var það bilun í fjármálakerfinu sem hratt efnahagskreppunni af stað.

Í þróunarlöndunum er þessu öfugt farið: rýrnun í útflutningi, lægra verð, minni erlendar fjárfestingar og snarpur samdráttur á fjármagnsflæði hafa veikt efnahag þessara landa. Fyrir vikið þurfa nú jafnvel ríki með gott reglugerðakerfi að glíma við vandamál í fjármálakerfinu.

Á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna 23. júní um heimskreppuna og áhrif hennar á þróunarlönd var komist að sameiginlegri niðurstöðu um orsakir niðursveiflunnar og hvers vegna hún reynist þróunarlöndum svo skæð. Lögð voru drög að aðgerðum sem þarf að grípa til og stofnaður aðgerðahópur sem á að kanna mögulegar leiðir úr vandanum, með dyggri aðstoð nýstofnaðs hóps sérfræðinga.

Skýrari greiningÞetta var merkileg niðurstaða. Með skýrari greiningu á kreppunni og mögulegum lausnum á henni er lagðar voru fram á fundi tuttugu stærstu iðnríkja heims, sýndu Sameinuðu þjóðirnar fram á að ákvarðanatakan þarf ekki að vera í höndum sjálfskipaðs hóps sem skortir pólitískt umboð og er að miklu leyti stýrt af þeim sem bera ábyrgð á kreppunni til að byrja með. Samkomulagið sýndi fram á gildi þess að takast heildrænt á við vandann til dæmis með því að spyrja lykilspurninga sem gæti verið óþægilegt fyrir stærri löndin að spyrja af pólitískum ástæðum og með því að benda á áhyggjuefni sem lúta að fátækustu ríkjunum, en mæta afgangi hjá þeim ríkari. Bandaríkin halda sér til hlés

Fyrirfram hefði maður búist við að Bandaríkin myndu taka að sér forystuhlutverkið, upptök kreppunnar voru jú þar. Það var bandaríska fjármálaráðuneytið (þar á meðal embættismenn sem eru nú í hópi efnahagsráðgjafa Obama) sem beitti sér fyrir óbeisluðum markaðsbúskap, sem endaði með því að kreppan í Bandaríkjunum átti greiða leið um heimsbyggðina.

Þótt forysta Bandaríkjanna sé vissulega minni en maður hefði vonað og reyndar búist við í ljósi aðstæðna, var mörgum þátttakendum hreinlega létt yfir því að bandarísk stjórnvöld reyndu ekki að leggja stein í götu þess að komist var að almennri sátt, eins og búast hefði mátt við þegar Bush-stjórnin var við lýði.

Maður hefði getað leyft sér að vona að Bandaríkin myndu bjóða háar fjárhæðir til saklausra fórnarlamba þeirrar stefnu sem þau hampa. Því var ekki fyrir að fara, Obama þurfti að grenja takmarkaða aukafjárveitingu fyrir Alþjóðagjaldeyrissjóðinn út úr Bandaríkjaþingi.

En mörg þróunarlanda eru nýsloppin undan íþyngjandi skuldaklöfum og vilja ekki ganga í gegnum það aftur. Hin undirliggjandi skilaboð eru að þau vilja styrki, ekki lán. Iðnríkjafundurinn, sem leitaði til AGS til að sjá þróunarlöndum fyrir peningum sem þau þurftu á að halda, tók ekki nægilegt tillit til þess. Það var aftur á móti gert á ráðstefnu SÞ.

Endurskipulag gjaldeyrisforðansViðkvæmasta málefnið sem rætt var á ráðstefnunni - of viðkvæmt til að vera rætt á iðnríkjafundinum - var endurbætur á gjaldeyrisforðakerfi heims. Gjaldeyrissöfnun grefur undan jafnvægi á alþjóðavísu og stuðlar að of lítilli alþjóðlegri eftirspurn, þar sem lönd færu að leggja þúsundir milljarða til hliðar í varúðarskyni ef snurða hleypur á þráðinn í alþjóðahagkerfinu. Það kemur ekki á óvart að Bandaríkin, sem hagnast mjög á að lána þróunarlöndum mikið fé á lágum vöxtum, höfðu lítinn áhuga á þessari umræðu.

En hvort sem Bandaríkjunum líkar betur eða verr er dollarinn að láta undan sem varagjaldeyrisforði heims; eina spurningin er hvort við skiptum úr núverandi kerfi yfir í annað á glæfralegan eða skipulegan hátt. Þeir sem liggja á miklum varagjaldeyrisforða vita að það er ekki skynsamlegt að halda í dollarann: enginn eða lítill hagnaður og mikil hætta á verðbólgu eða gengisfalli, sem hvort tveggja myndi rýra raunvirði forðans.

Á síðasta degi ráðstefnunnar höfðu Bandaríkin fyrirvara á því að þetta mál, sem snertir hag allrar heimsbyggðarinnar, væri svo mikið sem rætt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Kínverjar aftur á móti ítrekuðu þá afstöðu sína að tímabært væri að skipuleggja nýtt alþjóðlegt gjaldeyrisforðakerfi. Þar sem ríkisgjaldmiðill getur aðeins orðið að varagjaldeyrisforða ef önnur ríki eru reiðubúin að nota hann sem slíkan, gæti tími dollarans verið liðinn. Frumkvæði SÞ

Umræðan um bankaleynd var táknræn fyrir muninn á iðnríkjafundinum og ráðstefnu SÞ, þar sem iðnríkin einblíndu á skattsvik en hjá SÞ var líka rætt um spillingu, en sumir sérfræðingar halda því fram að fátæk ríki tapi meira fé vegna spillingar en sem nemur erlendri aðstoð.

Bandaríkin og önnur iðnríki keyrðu alþjóðavæðinguna áfram. Kreppan sýnir hins vegar að þeim hefur ekki tekist að koma taumhaldi á alþjóðavæðinguna. Ef alþjóðavæðingin á að gagnast öllum verður að ákveða hvernig eigi að stjórna henni á lýðræðislegan hátt með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi. Bæði gerendur og fórnarlömb mistaka þeirra verða að eiga þar hlut að máli.

Þrátt fyrir sína galla eru Sameinuðu þjóðirnar eina stofnunin sem allur heimurinn á aðild að. Þessi ráðstefna, líkt og önnur á undan um fjármagn fyrir þróunarlönd, sýnir að Sameinuðu þjóðirnar verða að gegna lykilhlutverki í alþjóðlegri umræðu um endurbætur fjármála- og efnahagskerfisins.

Höfundur er Nóbelsverðlaunahafi í hagfræði og prófessor við Columbia-háskóla í Bandaríkjunum.