Hinn ólánsami Ólafur Ragnar

Það er með ólíkindum hve auðvelt Ólafi Ragnari Grímssyni virðist enn að koma sér fyrir í hlutverki hins mikla raunsæis- og kennimanns í íslenskri utanríkismálaumræðu. Hann talar af öryggi, þungum rómi og mikilli sannfæringu — en þegar litið er yfir feril hans vaknar hin augljósa spurning: Hvar er efahyggja vísindamannsins?

Ekki efahyggja í þeim skilningi að efast um eigin skoðanir, heldur sú vitsmunalega auðmýkt að gera ráð fyrir að maður geti haft rangt fyrir sér.

Saga Ólafs Ragnars í helstu utanríkismálum og samningum þjóðarinnar er saga manns sem sá hættur og hamfarir þar sem aðrir sáu tækifæri. Hann barðist gegn EFTA-aðild Íslands árið 1970 og taldi hana meðal annars ógna efnahagslegu fullveldi þjóðarinnar. Hann var síðan árum saman eindreginn andstæðingur NATO og talaði fyrir úrsögn Íslands.

Og þegar EES-samningurinn kom til kasta Alþingis á árunum 1992–1993 var hann einn harðasti andstæðingur hans og greiddi að lokum atkvæði gegn samningnum.

Þetta eru ekki smávægileg dæmi. EFTA, NATO og EES hafa öll orðið mikilvægir þættir í utanríkis- og öryggismálum Íslands. Eiginilega nokkurs konar hornsteinar utanríkisstefnunnar. Ísland hefur sem betur fer ekki yfirgefið þessi samstarfsform vegna þeirra hættulegu afleiðinga sem Ólafur Ragnar varaði við og gengu ekki eftir. Þvert á móti hafa þau orðið svo sjálfsagður hluti af stöðu Íslands að fáum dettur í hug að ræða þau með þeim skelfingartóni sem einkenndi málflutning hans á sínum tíma.

Og nú er hann kominn aftur, enn og aftur, með sama vilja að vopni; að gefa þjóðinni ráð en engin veð.

Nú er það Evrópusambandið. Aftur er það fullveldið sem er í hættu, aftur eru varnaðarorðin stór og aftur virðist niðurstaðan gefin fyrirfram. Í málflutningi sínum og rangfærslum hefur Ólafur Ragnar meira að segja haldið því fram, án þess að blikna, að samningaviðræður við ESB séu þegar hafnar þrátt fyrir að vita betur. Sem betur fer er saga þjóðarinnar sú, a.m.k. hingað til, að hún hefur ekki tekið mark á hávaðanum í Ólafi Ragnari þegar kemur að ákvörðunum í stórum málum til lengri tíma í utanríkismálum. Það hefur reynst henni afar farsælt.

Það merkilega nú er ekki að Ólafur Ragnar sé andvígur viðræðum við ESB. Það er fullkomlega lögmæt afstaða. Það merkilega er hversu lítið svigrúm virðist enn vera í málflutningi hans fyrir því að raunveruleikinn geti orðið annar en hann spáir fyrir um, þrátt fyrir harmsögu reynslunnar.

Við þessar aðstæður hefði raunveruleg efahyggja hjá Ólafi falið í sér að segja eitthvað á þessa lund: Við skulum kanna málið; við skulum semja; við skulum setja fram kröfur og sjá svörin; sjá hvað fæst og hvað ekki; bera saman kosti og galla og láta þjóðina síðan taka upplýsta ákvörðun með allar upplýsingar á borðinu.

Þess í stað virðist Ólafur Ragnar aftur komast að niðurstöðu áður en rannsókn hefst. Það er andstæða þess hugarfars sem vísindaleg hugsun byggist á: að setja fram tilgátu, kanna gögnin og vera reiðubúinn að endurskoða niðurstöðuna þegar staðreyndirnar gefa tilefni til.

Það er kannski stærsti veikleiki þessa stjórnmálamanns. Ekki að hann hafi haft rangt fyrir sér — það hafa allir. Heldur að áratugir af reynslu virðast ekki hafa aukið á efasemdir hans sjálfs um eigin dóma.

Maður skyldi ætla að sá sem hefur barist gegn EFTA, NATO og EES og horft á þessi samstarfsform verða að varanlegum og mikilvægum stoðum íslensks samfélags yrði með árunum aðeins varkárari í spám sínum um endalok alheimsins. Að minnsta kosti aðeins hógværari í fullyrðingum um yfirvofandi hættur og heimsendaspár þegar kemur að samstarfi og samvinnu við erlendar þjóðir. Ólafur virðist þó ekki sjá þetta þannig.

En nei.

Ólafur Ragnar kemur aftur og aftur og talar áfram líktog reynslan hafi ekkert kennt og hann ekkert lært.

Það er vísasti vegur til háðungar fyrir stjórnmálamann að læra ekki af fortíðinni, reynslunni, eigin mistökum. En enn ólánsamara eru þær aðstæður þegar þjóðin tekur orð hans sem sérstakan vitnisburð um pólitískt raunsæi, þrátt fyrir þann veruleika sem liggur fyrir um afstöðu hans til lykilmála.

Kannski ættum við, þjóðin, einfaldlega að hafa eina spurningu í huga, nú þegar Ólafur Ragnar stígur aftur fram sem hinn mikli spámaður í utanríkismálum og vill leggja línu fyrir þjóðina varðandi samningaviðræður við ESB:

Hvað ef hann hefur enn einu sinni rangt fyrir sér? Reynslan gefur okkur tilefni til að efast.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður