Má segja að börn á Ís­landi hafi það gott?

Hvernig hafa börn á Íslandi það?

Svarið er gott. Svarið er líka: Ekki nógu gott. Hvort tveggja er satt á sama tíma.

Í pólitískri umræðu virðist hins vegar æ oftar aðeins vera pláss fyrir einn sannleika, þá útgáfu sem þjónar málstaðnum best hverju sinni.

Annað hvort er dregin upp mynd af samfélagi sem bregst börnum í stórum stíl, með hættulegum afleiðingum. Geðheilsa versni, skólakerfið ráði ekki við verkefnið, foreldrar séu áhugalausir, drengir ólæsir, ofbeldi aukist, biðlistar lengist og börn falli milli kerfa.

Á hinn bóginn er bent á að langflest börn hafi það gott. Ísland sé hátekjuríki og öruggt samfélag, sem búi yfir öflugu menntakerfi og heilbrigðiskerfi. Börn hér á landi njóti lífsgæða sem fyrri kynslóðir hefðu vart getað ímyndað sér. Áhættuhegðun ungmenna sé með minnsta móti og áfengisneysla og vímuefnaneysla ein sú lægsta í heiminum.

Svo er rifist um hvor lýsingin sé rétt.

Framfarir eiga sér ekki stað í tómarúmi

Það gleymist stundum hversu mikið hefur breyst til hins betra á örfáum áratugum.

Árið 1951 dóu rúmlega 27 af hverjum þúsund börnum hér á landi fyrir eins árs aldur. Árið 2025 var sama tala 0,9.

Annað dæmi er áfengisneysla ungmenna. Árið 2009 sagðist tæplega þriðjungur ungmenna í 9.–10. bekk, 27,5 prósent, hafa orðið drukkinn um ævina. Í dag er sama hlutfall 5,2 prósent, fimm af hverjum 100 ungmennum.

Hvorug þessara breytinga átti sér stað í tómarúmi. Bak við framfarir sem þessar liggja áratugir af þekkingu, vinnu, umhyggju, meðvituðum ákvörðunum og pólitískri forgangsröðun. Við höfum bætt heilbrigðisþjónustu, menntun og fæðingarþjónustu, byggt upp barnavernd og félagsþjónustu og fjárfest í forvörnum og frístundastarfi.

Það er mikilvægt að segja þessar sögur, rekja þær og ræða. Ekki til að klappa okkur á bakið heldur vegna þess að við lærum lítið af því að horfa bara á það sem fer úrskeiðis. Ef við ætlum að gera betur þurfum við líka að hafa áhuga á því sem gengur vel.

Framfarir verða þegar við tileinkum okkur nýja þekkingu, nýtum gögn til að skilja bæði árangurinn og áskoranirnar og breytum því hvernig við vinnum í kjölfarið. Samfélagslegur árangur sem birtist í dag er sjaldnast afrakstur ákvörðunar frá því í síðustu viku eða frumvarps sem samþykkt var fyrir mánuði.

Það er auðvelt að verða óþolinmóð þegar árangurinn lætur á sér standa. Þess vegna þurfum við að fylgjast með þróuninni, læra af henni og hafa úthald til að halda áfram þegar gögnin sýna að við erum á réttri leið. Framfarir krefjast ekki bara vandaðrar ákvarðanatöku og vinnusemi, heldur líka tíma og þolinmæði.

Meðaltalið er ekki barn

Svo er það hin sagan.

Kannanir á líðan og velferð barna og ungmenna draga ekki upp mynd af kynslóð í frjálsu falli, þó fyrirsagnir gefi vissulega tilefni til að halda að svo sé. Á flestum mælikvörðum er staða meirihluta barna á Íslandi góð. Flest börn eiga sterk tilfinningatengsl við foreldra sína, upplifa öryggi, eiga góða vini og meta lífsgæði sín góð.

Síðan brjótum við meðaltalið niður eftir fjárhagsstöðu, uppruna, kyni, búsetu eða fötlun.

Þá birtist önnur mynd. Við sjáum börn sem eru líklegri en önnur til að upplifa kvíða, depurð og einmanaleika. Við sjáum börn með veikari tengsl við fjölskyldu, skóla og samfélag. Börn sem standa frekar utan íþrótta og frístundastarfs og börn sem þurfa stuðning en fá hann ekki.

Þá blasir við vandinn við fullyrðinguna um að börn á Íslandi hafi það mjög gott.

Meðaltalið er nefnilega ekki barn. Meðaltal finnur ekki fyrir kvíða, bíður ekki eftir þjónustu eða situr eitt í frímínútum. Meðaltal hættir ekki í íþróttum vegna þess að fjölskyldan ræður ekki við kostnaðinn. Meðaltal fellur ekki milli kerfa.

Barn gerir það.

96% er frábær árangur, 4% er stórmál.

Lýðheilsuvísar 2025 sýna að tæplega 96 prósent barna í 7.–10. bekk upplifa öryggi heima hjá sér, það er frábær niðurstaða. Sama tala segir okkur að um fjögur prósent barna geri það ekki, það er stórmál.

Um 11 prósent barna í 6.–7. bekk segjast hafa verið lögð í einelti. Aðeins um 30 prósent framhaldsskólanema segja að í skólanum sé fullorðinn einstaklingur sem þau geti treyst.

Við þurfum ekki að velja hvort gögnin lýsi árangri eða áskorun. Sama niðurstaðan getur sagt okkur hvort tveggja, 96 prósentin segja okkur hvað hefur tekist vel og 4 prósentin segja okkur hvar við eigum enn verk að vinna.

Svartsýni er ekki það sama og metnaður

Í umræðu um stöðu barna hefur skapast undarleg tilhneiging til að leggja svartsýni að jöfnu við metnað. Það er eins og skilningur okkar á alvarleika vandans sé mældur í því hversu dökka mynd við drögum upp.

Ef skilaboðin eru stöðugt á þá leið að allt fari versnandi, kerfin séu að hrynja og börnum hafi aldrei liðið verr gerist eitthvað sem er jafn lamandi og vandinn sjálfur. Við hættum að sjá framfarirnar. Það sem meira er, við hættum að spyrja okkur hvar við séum að ná árangri. Ef ekkert hefur virkað hvers vegna ættum við þá að trúa á næstu tilraun? Stöðugar hamfaralýsingar geta verið jafn lamandi og sjálfsumgleði.

Hitt er samt jafn varasamt. Þótt kerfi virki fyrir flest börn þýðir það ekki að þau virki nógu vel fyrir öll. Góður árangur er ekki ástæða til að hætta að leita að því sem betur má fara. Við hættum ekki að bæta flugöryggi vegna þess að nánast allar flugvélar lenda örugglega. Þegar mikið er í húfi skoðum við einmitt frávikin. Við reynum að skilja hvað fór úrskeiðis og hvernig hægt er að koma í veg fyrir að það gerist aftur. Af hverju ættum við að gera minni kröfur þegar kemur að börnum?

Frá gögnum til ákvarðana

Í dag búum við yfir meiri upplýsingum um stöðu og farsæld barna en nokkru sinni fyrr. Þessi gögn eru lítils virði ef við leitum aðeins að þeirri tölfræði sem staðfestir eigin sannfæringu eða hughrif háværustu fyrirsagnanna.

Gögnin eiga að hjálpa okkur að sjá hvað gengur vel, hvar við getum gert betur og hvaða hópar standa höllum fæti. Sú þekking á að hafa áhrif á hvað við gerum, hverju við breytum og hvert við beinum kröftunum.

Þar eigum við að byrja þegar við tökum ákvarðanir. Ekki hjá málaflokknum sem hrópar hæst, biðlistanum sem komst síðast í fréttir eða úrræðinu sem hefð er fyrir að fjármagna.

Við getum gert mikið betur

Flest börn á Íslandi hafa það gott, það er árangur sem við eigum að vera stolt af. Sum börn hafa það alls ekki nógu gott, það er staðreynd sem við eigum ekki að sætta okkur við. Heilbrigð umræða um þjónustukerfi og velferð barna skapar rými fyrir hvort tveggja.

Það sem hefur batnað sýnir okkur að breytingar eru mögulegar.

Það sem þarf að bæta sýnir okkur hvar næstu verkefnin liggja.

Við getum verið stolt af því sem hefur áunnist, sótt fram og gert betur án þess að kasta öllu kerfinu, fagfólkinu, foreldrum og börnunum út með baðvatninu.

Höfundur er sérfræðingur í farsæld og réttindum barna.