Stóru fyrir­tækin geti jafn­vel orðið öflugri innan ESB

„Við erum í mjög sterkri stöðu. Það sem er kannski mest takmarkandi varðandi samkeppnisforskot Íslands miðað við margar nágrannaþjóðir okkar er að við erum fyrst og fremst í veiðum og frumvinnslu. Við erum rosalega lítið í áframvinnslu lengra komna eða smásölu eða einhverju slíku þannig að þar vantar kannski aðeins upp á,“ sagði Kristján Vigfússon í samtali við Kristján Kristjánsson á Sprengisandi á Bylgjunni.

Sjálfbærniþátturinn sé hluti af samkeppnisforskoti Íslands og annar styrkleiki stóru sjávarútvegsfyrirtækjanna sé að fara bæði með veiðar og vinnslu sem sé ekki leyfilegt í öllum löndum.

Íslendingar myndu einir fá úthlutað út frá veiðireynslu

Kristján Vigfússon segir að í ljósi þess að úthlutun fiskveiðiheimilda innan sameiginlegu sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins byggi á veiðireynslu og Íslendingar veiði einir innan sinnar lögsögu liggi það fyrir að Ísland sæti áfram eitt að sínum veiðiheimildum í því kerfi.

„En þessi hugmynd sem hefur komið fram um að Ísland yrði sérstakt fiskveiðistjórnunarsvæði óháð sameiginlegu stefnu Evrópusambandsins væri þá bæði belti og axlabönd og það væri náttúrulega enn styrkara.

Ég tala nú ekki um ef það væri í aðildarsamningi, þá væri ekki hægt að hrófla við því. Það væri enn betra en þá værum við búin að tryggja að fullu alla þessa liði sem ég var að tala um.“

Kristján bætir við að meiri óvissa sé um svokallaða deilistofna sem flakki milli lögsaga og Ísland hefur deilt með öðrum þjóðum. Nú hjálpi það Íslendingum að Bretar séu farnir úr Evrópusambandinu.

„Þá erum við ekki með neina lögsögu sem liggur að Evrópusambandsríki, þannig að þau eiga enga kröfu á okkar stofna, sem sagt aðra nema þá sem eru að flakka á milli.“

Áfram þyrfti Ísland að semja við Færeyinga og Grænlendinga um loðnuna en kolmunnann og makrílinn þyrfti að semja um við ESB. „Makrílinn verður erfiðast að semja um við Evrópusambandið,“ segir Kristján en bendir á að Íslendingar hafi áður þurft að semja um veiðihlutdeild í fiskistofnum.

Ef Ísland yrði hluti af Evrópusambandinu myndu íslensk stjórnvöld hins vegar ekki vera í forsvari fyrir nefndinni sem myndi semja um makrílinn.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hefur sagt að ef gengið yrði til viðræðna við Evrópusambandið myndu stjórnvöld krefjast þess að fá sérstaka undanþágu í fiskveiðimálum.

Gunnar Þór Pétursson, prófessor í lögfræði við Háskólann í Reykjavík og sérfræðingur í Evrópurétti, sagði í samtali við fréttastofu í gær að varanlegar undanþágur hefðu verið hluti af ESB frá upphafi en það hefði orðið flóknara að tryggja sér þær eftir því sem aðildarríkjum fjölgaði og ESB-samstarfið náði inn á fleiri svið.

Komið að hagsmunagæslu Íslands

Kristján starfaði ungur sem sjómaður og hefur unnið í landbúnaðarráðuneytinu, samgönguráðuneytinu, fyrir sendiráð Íslands í Brussel, samgöngunefnd EFTA og var aðstoðarforstjóri Siglingamálastofnunar Íslands.

Vann hann meðal annars að innleiðingu EES-samningsins og að gæta hagsmuna Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Eftir það starfaði hann við Háskólann í Reykjavík og hefur síðustu ár rannsakað sjávarútveginn og samkeppnisforskot íslenskra fyrirtækja.

Tollar takmarki vaxtarmöguleika í dag

Miðað við samtöl Kristjáns við stjórnendur margra stærstu sjávarfyrirtækjanna hér á landi er komið að ákveðnum vaxtarmörkum hjá útgerðunum. Þau horfi til að mynda til stórra fyrirtækja í Hollandi, Bretlandi, Noregi og á Spáni.

„Það eru mjög sterk fyrirtæki sem eru með virðiskeðjuna að stórum hluta en líka smásöluna og alls konar sem sagt afleiddar afurðir úr sjávarútvegi. Það er reyndar einn anginn sem við erum líka að reyna að skapa okkur samkeppnisforskot með sem er nýsköpun sem hefur verið mjög öflug inn í afleiddar greinar og afleiddar vörur eins og við sjáum í öllum þessum fyrirtækjum eins og Kerecis og fleirum sem hafa verið að standa sig vel.“

Stóru íslensku fyrirtækin horfi til þess að fara í auknum mæli í útrás á erlenda markaði.

„Íslensk fyrirtæki hafa verið í Þýskalandi, á Spáni, í Portúgal, niðri í Suður-Ameríku og víðar, þannig að þau hafa farið í einhverja svona takmarkaða útrás, en þau vilja vaxa og þá er þetta einn möguleiki í stöðunni og fara þá í tilraunir með vörur sem snúa að niðursuðu, reykja, krydda, raspa og svo framvegis og fara í allar þessar vörur sem núna er 12 til 25% tollur á inn á innri markaðinn.“

Í dag séu tollar settir á tilbúin matvæli sem íslensk fyrirtæki selji inn á innri markað Evrópusambandsins.

„Það er ákveðin hindrun. EES-samningurinn er byggður þannig upp að það er 2% tollur eftir á ákveðnar tegundir af ferskfiski og frosnum fiski en síðan vaxa tollarnir eftir því sem þú vinnur fiskinn meira til að vernda sjávarútveg og vinnslurnar inni í Evrópu.“

Kristján segir að ef Ísland myndi ganga inn í Evrópusambandið myndu áðurnefndir tollar á fisk og fiskvörur falla niður. Þetta gæti þýtt tugi milljarða í aukin útflutningsverðmæti „ef allt galopnaðist.“

„Núna erum við bara fyrst og fremst í heildsölu. Nánast allur okkar fiskur er seldur til milliliða eða í heildsölu þannig að þetta yrði gjörbreyting og þarna værum við þá að keppa við þessi stóru fyrirtæki.“

Hafi ekki viljað taka upp EES-samninginn

Kristján segir að vissulega væri hægt að gera þessa breytingu á fyrirtækjunum án þess að Ísland fengi inngöngu í Evrópusambandið.

Sum þeirra hafi byrjað að prófa sig fram á þessu sviði en gætu stigið lengra ef áðurnefndir tollar myndu falla niður.

„Ég myndi halda að þeim þætti það best að þessir tollar yrðu lækkaðir í uppfærðum EES-samningi eða eitthvað slíkt,“ segir Kristján um stjórnendur sjávarútvegsfyrirtækja.

„En Evrópusambandið hefur aldrei verið til tals um það að taka upp EES-samninginn. Ég var nú lengi í Brussel, ætli ég hafi ekki farið á svona 300 fundi með [framkvæmdastjórn ESB] og maður upplifði það alltaf að þetta væri pínu vesen að þurfa að sinna okkur, Liechtenstein og Noregi. 

En ég held að hann sé reyndar orðinn mikilvægari fyrir þau núna. Þetta var náttúrulega alltaf hugsað sem biðskýli fyrir aðild og núna hafa sumir velt því fyrir sér hvort þetta gæti orðið biðskýli á ný fyrir aðild ef það fer að fjölga meira þarna frá Balkanskaganum og fleiri ríki sem eru á leiðinni inn og svona undirbúningur fyrir aðild.“

Mikil aðlögunarhæfni

Kristján telur að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki myndu halda sínu samkeppnisforskoti ef Ísland gengi inn í Evrópusambandið.

„Þeir eru sterkir í heildsölunni og uppbyggingu vörumerkja í heildsölunni. Það hefur verið mjög öflugt og við höfum fókusað á gæði og gæði og aftur gæði. Þess vegna höfum við verið að fá hærri verð, eins og á þorskinum.“

Þá séu fyrirtækin sterk þegar kemur að sjálfbærni og það hafi verið leiðarljós í markaðssetningu. Þá sé mikil þrautseigja og aðlögunarhæfni innan fyrirtækjanna sem hafi mjög reynslumikla stjórnendur.

„Svo er náttúrulega mikill árangur í hagræðingu innan kerfisins og fjárfestingu líka. Þannig að það eru rosalega sterk element þarna sem ég held að muni ekkert fara frá okkur þó að við göngum inn. Það veldur hver á heldur.“

Sjávarútvegskerfi ESB með sömu markmið

„En ef við förum síðan í að máta kannski samkeppnisforskotið við aðild og markmið okkar varðandi aðild, þá má nefna það fyrst að sjávarútvegskerfi Evrópusambandsins og Íslands eru með nákvæmlega sömu þrjú markmiðin.

Í fyrsta lagi að vera með arðbærar veiðar, sjálfbærni og byggðasjónarmið. Þetta er bara eins og er í fyrstu greininni í íslensku fiskveiðistjórnunarlögunum, þannig að þetta hangir alveg vel saman. En við höfum hugsanlega gert betur á öllum þessum sviðum.“

Sjávarútvegur í ESB-ríkjum sé í sumum tilvikum ósjálfbær og rekinn með tapi og ríkisstyrkjum.

Þurfi samt að sjá samninginn

Kristján segir að regla ESB um hlutfallslegan stöðugleika hafi verið sett á stofn ári áður en íslenska kvótakerfið var tekið í gagnið.

„Hún er hugsuð nákvæmlega eins og íslenska kvótakerfið í grunninn í byrjun. Byggt á veiðireynslu, ef afli dregst saman þá dregst þinn afli jafnmikið saman eins og annarra, þannig að það eru allir jafnir. Þess vegna heitir þetta hlutfallslegur stöðugleiki.

Margir sem ég hef talað við sem hafa rekið fyrirtæki innan Evrópusambandsins eru hrifnir af þessari reglu vegna þess að hún hefur staðið alla tíð og það er ekki alltaf verið að breyta kerfinu, ólíkt því sem við höfum gert hér, jafnvel búið til ný kvótakerfi, fært á milli potta og svo framvegis.

Þannig að mörgu leyti veit ég að sumir útgerðarmenn eru mjög hrifnir af þessu kerfi vegna þess að það virkar.“

Kristján segir margt benda til þess að stóru íslensku sjávarútvegsfyrirtækin gætu unað sér vel innan Evrópusambandsins og jafnvel styrkt sig.

„Það er margt sem bendir til þess miðað við það sem ég hef verið að skoða. Við þurfum að sjá samninginn, við þurfum að sjá hvernig við förum með deilistofnana, við þurfum að sjá samninginn varðandi erlendar fjárfestingar og fyrirtækin þurfa að gera upp við sig hvernig þau vilja vaxa.“