Menntun fyrir mennsku

Ég hef varið stórum hluta starfsævinnar í menntakerfinu. Sem kennari, skólastjórnandi og nú stjórnandi málaflokksins hef ég fylgst með ótal hugmyndum og áherslum ryðja sér til rúms. Sumar hafa markað djúp spor, aðrar horfið jafnhratt og þær birtust.

Núna stöndum við frammi fyrir breytingum af allt annarri stærðargráðu.

Gervigreind er ekki enn eitt þróunarverkefnið sem við getum valið að taka þátt í. Hún er þegar farin að umbreyta því hvernig við vinnum, sköpum og leitum þekkingar. Hraði breytinganna er slíkur að við eigum erfitt með að sjá fyrir okkur heiminn sem börnin okkar munu stíga inn í.

Þess vegna sátu orð Höllu Tómasdóttur, forseta Íslands, í mér þegar hún sagði nýverið að við þyrftum að „hugsa menntamál alveg upp á nýtt“.

Hún hefur rétt fyrir sér. Við höfum ekki efni á að bíða.

Að þekkja sjálfan sig er hluti af mennsku

Menntakerfið hefur að stórum hluta verið byggt utan um miðlun þekkingar. Við höfum skipulagt nám í námsgreinar, kennslustundir og námsár og betrumbætt kerfi sem á djúpar rætur í allt öðrum samfélagsveruleika.

Á sama tíma getur gervigreind skrifað, þýtt, greint, reiknað, forritað og skapað. Verkefni sem áður tóku daga eru leyst á mínútum.

Það þýðir ekki að þekking skipti ekki máli. Þvert á móti. Þekking er forsenda þess að við getum spurt góðra spurninga, greint sannleika frá ósannindum og beitt dómgreind.

En það er ekki lengur nóg að vita.

Við þurfum að geta hugsað. Efast. Spurt. Metið. Skapað. Tekist á við óvissu. Unnið með öðrum.

Og kannski meira en nokkru sinni fyrr, að læra að þekkja þarfir okkar og þekkja okkur sjálf.

Hið mannlega verður verðmætara

Ég hef lengi haft brennandi áhuga á vellíðan, uppbyggingu og því hvað þarf til að fólk vaxi, dafni og finni tilgang. Því meira sem ég fylgist með þróun gervigreindar, því sannfærðari verð ég um að þessar spurningar séu ekki á jaðri umræðunnar um framtíð menntunar.

Þær eru í hjarta hennar.

Við höfum stundum talað um sköpun, samkennd, samskipti, sjálfsþekkingu og félags- og tilfinningahæfni sem „mjúku málin“. Eitthvað sem við sinnum þegar búið er að koma „alvöru náminu“ fyrir.

Sú hugsun er úrelt.

Forvitni er framtíðarfærni. Dómgreind er framtíðarfærni. Samkennd er framtíðarfærni.

Hæfnin til að skapa, vinna með ólíku fólki og finna leið þegar ekkert eitt rétt svar er til er framtíðarfærni. Kannski er ein stærsta áskorun okkar að greina á milli þess sem við getum falið tækninni og þess sem við eigum ekki að fela henni.

Unga fólkið á ekki að bíða frammi á gangi

Á AI for Good Global Summit í Genf kom ungt fólk saman með leiðtogum, vísindafólki og frumkvöðlum til að ræða hvernig nýta megi gervigreind í þágu mannkyns.

Það vakti athygli mína.

Það er nefnilega mótsagnakennt að við fullorðna fólkið sitjum í fundarherbergjum og ræðum framtíð barna og ungmenna án þess að þau séu sjálf við borðið.

Við mótum stefnur. Skrifum framtíðarsýn. Setjum reglur og skilgreinum hæfni.

En framtíðin sem við ræðum er fyrst og fremst þeirra.

Unga fólkið á ekki að bíða frammi á gangi meðan við ákveðum hvernig heimurinn þeirra eigi að líta út. Við þurfum að bjóða þeim inn. Ekki til málamynda eða í lok ferlisins þegar við viljum „heyra rödd ungmenna“. Heldur strax í upphafi.

Spyrja hvað þau sjá sem við sjáum ekki. Hlusta á spurningarnar þeirra. Treysta þeim til að skapa og gefa þeim raunveruleg áhrif.

Gervigreindin er þegar komin inn um dyrnar

Við getum hætt að ræða hvort gervigreind eigi erindi inn í skólastarf. Hún er komin.

Nemendur nota hana. Starfsfólk notar hana. Foreldrar nota hana. Vinnumarkaðurinn notar hana.

Vissulega þurfum við skýran ramma um persónuvernd, siðferði, öryggi og ábyrga notkun. En ef umræðan snýst fyrst og fremst um hvað megi og hvað megi ekki missum við af stærra samtalinu.

Samtalinu um tilgang menntunar.

Hvað er skólinn þegar upplýsingar eru alls staðar? Hvert er hlutverk kennarans þegar nemandi getur fengið svar á nokkrum sekúndum? Hvað eigum við að meta? Hvað viljum við að börn geti gert sjálf? Hvar getur tæknin aukið sköpun og jafnað tækifæri?

Og hvar eigum við meðvitað að velja manneskjuna?

Þetta eru ekki upplýsingatæknispurningar.

Þetta eru menntaspurningar.

Og í grunninn spurningar um manneskjuna.

Ég hugsa um þetta barn

Barnið sem byrjar í leikskóla árið 2026 verður fjórtán ára árið 2040 og tuttugu og fjögurra ára árið 2050.

Við vitum ekki hvaða störf verða þá til eða horfin. En þetta barn er í skólakerfinu okkar núna.

Hvað viljum við gefa því með í farteskið?

Ég vil að það sé forvitið. Að það þori að spyrja. Hugsi sjálfstætt og gagnrýnið án þess að missa hæfileikann til að hlusta. Þekki styrkleika sína og geti unnið með fólki sem hugsar öðruvísi. Geti skapað, tekist á við óvissu og finni að rödd þess skipti máli.

Og ég vil að það kunni að nota öflugustu tækni samtímans án þess að afhenda henni dómgreind sína, sköpunarkraft eða mennsku.

Þegar ég hugsa um framtíð menntunar hugsa ég sífellt minna um hvaða tæki við eigum að kaupa eða hvaða forrit við eigum að innleiða.

Ég hugsa um þetta barn.

Höfum við hugrekkið?

Við eigum ekki að mæta framtíðinni með ótta heldur forvitni og hugrekki.

Hugrekki til að spyrja hvort það sem við höfum alltaf gert eigi enn erindi. Til að sleppa. Prófa. Hlusta á börn og ungt fólk. Og viðurkenna að við fullorðna fólkið höfum ekki öll svörin.

Kannski er verkefnið ekki að innleiða gervigreind í menntakerfið.

Kannski er verkefnið miklu stærra.

Að móta menntun fyrir mannlega framtíð.

Menntun þar sem tæknin þjónar manneskjunni en ekki öfugt. Þar sem þekking fer saman við dómgreind, sköpun með ábyrgð og framfarir með siðferðilegri hugsun.

Þar sem vellíðan, félags- og tilfinningahæfni og mennsk samskipti eru ekki skraut á jaðri skólastarfs heldur hluti af sjálfum kjarna menntunar.

Halla Tómasdóttir segir að við þurfum að hugsa menntamál alveg upp á nýtt.

Ég er sammála.

Spurningin er hvort við höfum hugrekki til þess.

Höfundur er sviðsstjóri Mennta- og lýðheilsusviðs Hafnarfjarðar.