Mikil­vægi Fjarðarheiðarganga

Samgöngur eru ein af mikilvægustu undirstöðum samfélagsins. Þær tengja saman byggðir, auðvelda aðgengi að atvinnu, menntun og heilbrigðisþjónustu og skapa forsendur fyrir öflugu atvinnulífi.

Á Íslandi eru samgöngur sérstaklega mikilvægar vegna dreifðrar byggðar og krefjandi náttúruskilyrða. Þess vegna gegnir samgönguáætlun ríkisins lykilhlutverki við að forgangsraða framkvæmdum sem stuðla að auknu öryggi, hagkvæmni og jafnari búsetuskilyrðum. Meðal þeirra verkefna sem lengi hafa verið til umræðu eru Fjarðarheiðargöng, sem eiga að tengja Seyðisfjörð og Egilsstaði með öruggri heilsárstengingu.

Þegar verkefnið er borið saman við önnur verkefni samgönguáætlunar má færa sterk rök fyrir því að Fjarðarheiðargöng eigi að njóta forgangs. Göngin myndu bæta umferðaröryggi, efla atvinnulíf og byggðaþróun, styrkja alþjóðlegar samgöngur og skila verulegum þjóðhagslegum ávinningi til lengri tíma.

Fyrstu og jafnframt sterkustu rökin fyrir Fjarðarheiðargöngum snúa að öryggi vegfarenda. Vegurinn yfir Fjarðarheiði er einn veðurharðasti fjallvegur landsins og lokast reglulega yfir vetrarmánuðina vegna fannfergis. Slíkar lokanir geta staðið yfir í marga klukkutíma eða jafnvel daga og hafa ítrekað valdið því að íbúar Seyðisfjarðar einangrast frá annarri þjónustu á Austurlandi.

Þetta hefur áhrif á daglegt líf fólks, hvort sem um er að ræða ferðir til vinnu, skóla eða heilbrigðisþjónustu. Þegar neyðartilvik koma upp geta tafir á samgöngum haft alvarlegar afleiðingar. Örugg heilsárstenging myndi því ekki aðeins bæta lífsgæði íbúa heldur einnig styrkja almannavarnir og tryggja að neyðarþjónusta gæti sinnt hlutverki sínu án þess að veðurfar setti því skorður.

Fjarðarheiðargöng eru einnig mikilvæg út frá efnahagslegu sjónarmiði. Seyðisfjörður gegnir sérstöku hlutverki í íslensku samgöngukerfi þar sem þar er alþjóðleg höfn sem þjónar ferjunni Norrænu. Ferjan er eina reglubundna farþega- og vöruflutningaleið landsins til meginlands Evrópu og skiptir miklu máli fyrir ferðaþjónustu, útflutning og innflutning. Þegar Fjarðarheiði lokast getur það raskað flutningakeðjum, tafið afhendingu vara og valdið ferðamönnum miklum óþægindum.

Fyrirtæki sem treysta á skilvirka flutninga verða fyrir auknum kostnaði og minni samkeppnishæfni þegar samgöngur eru ótryggar. Með Fjarðarheiðargöngum yrði tengingin milli hafnarinnar og þjóðvegakerfisins stöðug og áreiðanleg allt árið. Það myndi styrkja stöðu Seyðisfjarðar sem alþjóðlegrar samgöngumiðstöðvar og efla útflutningsgreinar og ferðaþjónustu á Austurlandi.

Öflugir innviðir hafa einnig afgerandi áhrif á byggðaþróun. Ein af meginforsendum þess að fólk velji að búa á landsbyggðinni er að það hafi greiðan aðgang að vinnu, þjónustu og menntun. Ótryggar samgöngur geta haft neikvæð áhrif á búsetu og leitt til fólksfækkunar. Fyrirtæki eiga jafnframt erfiðara með að laða að sér starfsfólk ef samgöngur eru óáreiðanlegar. Með Fjarðarheiðargöngum myndi ferðatími milli Seyðisfjarðar og Egilsstaða styttast og samgöngur verða fyrirsjáanlegar allt árið.

Það myndi stækka atvinnusvæðið, auðvelda fólki að sækja vinnu milli staða og auka aðgengi að framhaldsnámi, heilbrigðisþjónustu og opinberri þjónustu. Slík þróun getur stuðlað að sterkari byggð, aukinni fjárfestingu og fjölbreyttara atvinnulífi á Austurlandi.

Þegar metin er hagkvæmni stórra samgönguframkvæmda er mikilvægt að horfa ekki eingöngu á byggingarkostnað heldur einnig á samfélagslegan ávinning. Þjóðhagsleg hagkvæmni felst í því að meta hvort ávinningur verkefnis fyrir samfélagið sé meiri en kostnaður þess yfir líftíma framkvæmdarinnar.

Í slíku mati eru meðal annars reiknaðir inn styttri ferðatími, færri umferðarslys, minni rekstrarkostnaður ökutækja, aukinn áreiðanleiki samgangna og jákvæð áhrif á atvinnulíf. Þótt Fjarðarheiðargöng krefjist mikillar fjárfestingar í upphafi er líklegt að ávinningurinn dreifist yfir marga áratugi og vegi upp stofnkostnaðinn.

Reglulegar lokanir Fjarðarheiðar hafa í för með sér umtalsverðan kostnað fyrir samfélagið. Flutningabílar þurfa að bíða eftir opnun vegarins eða fresta ferðum sínum, fyrirtæki missa framleiðslutíma og ferðamenn breyta eða aflýsa ferðum. Slíkar tafir valda bæði beinum og óbeinum kostnaði. Fyrirtæki þurfa að leggja út fyrir aukinn lager, breyta afhendingaráætlunum eða greiða hærri flutningskostnað. Starfsfólk getur tapað vinnudögum og opinber þjónusta orðið dýrari þegar samgöngur raskast. Með öruggri heilsárstengingu myndi þessi kostnaður minnka verulega og atvinnulífið verða skilvirkara.

Önnur mikilvæg þjóðhagsleg rök tengjast umferðaröryggi. Umferðarslys hafa ekki aðeins alvarlegar afleiðingar fyrir einstaklinga og fjölskyldur heldur einnig mikinn kostnað fyrir samfélagið. Heilbrigðisþjónusta, endurhæfing, tryggingabætur og framleiðslutap vegna slysa geta numið háum fjárhæðum. Ef jarðgöng draga úr slysahættu og lokunum skapast bæði mannlegur og fjárhagslegur ávinningur. Þar að auki myndi draga úr þörf fyrir kostnaðarsaman snjómokstur og vetrarþjónustu á Fjarðarheiði, sem sparar opinberu fé til lengri tíma.

Þegar samgönguáætlun ríkisins er skoðuð kemur fram að markmið hennar eru meðal annars að bæta umferðaröryggi, stuðla að hagkvæmum samgöngum, efla byggðir og styðja við atvinnulíf um land allt.

Fjarðarheiðargöng samræmast öllum þessum markmiðum. Þau bæta öryggi, tryggja mikilvæga tengingu milli alþjóðlegrar hafnar og þjóðvegakerfisins, efla ferðaþjónustu og skapa betri skilyrði fyrir atvinnurekstur. Því má halda því fram að verkefnið skili meiri samfélagslegum ávinningi en mörg önnur verkefni sem fyrst og fremst stytta ferðatíma án þess að leysa jafn alvarleg vandamál.

Þó þarf að horfa á verkefnið af ábyrgð. Kostnaður við Fjarðarheiðargöng verður hár og ríkið þarf að vega hann gegn öðrum brýnum samgönguverkefnum. Hins vegar er eðli innviðafjárfestinga slíkt að ávinningurinn kemur fram yfir langan tíma.

Ef aðeins er horft til stofnkostnaðar getur myndin orðið villandi, þar sem samfélagslegur sparnaður og aukin verðmætasköpun koma fram smám saman í formi meiri framleiðni, aukinnar atvinnu og lægri rekstrarkostnaðar. Því er mikilvægt að taka ákvörðun á grundvelli heildstæðs þjóðhagslegs mats en ekki eingöngu út frá upphaflegum framkvæmdakostnaði.

Að lokum má segja að Fjarðarheiðargöng séu mun meira en samgönguframkvæmd. Þau eru fjárfesting í öryggi, byggðaþróun, atvinnulífi og framtíð Austurlands. Með göngunum yrði tryggð örugg tenging milli Seyðisfjarðar og Egilsstaða, styrkt staða Íslands í alþjóðlegum samgöngum og skapaðar betri forsendur fyrir sjálfbærri þróun landsbyggðarinnar. Þau samræmast markmiðum samgönguáætlunar um öruggar, skilvirkar og hagkvæmar samgöngur og geta skilað samfélaginu verulegum ávinningi um ókomna tíð. Með hliðsjón af öryggis-, byggða-, atvinnu- og þjóðhagslegum rökum er því vel rökstutt að Fjarðarheiðargöng verði sett í forgang og framkvæmd sem fyrst.

Höfundur er ellilífeyrisþegi.