Hvaða börn koma fyrst?

Í nýlegri grein, „Börnin fyrst, kerfið svo“, boðar Inga Sæland mennta- og barnamálaráðherra metnaðarfullar aðgerðir. Margt í þeirri upptalningu er gott. Læsisátakið, ný námsgögn og vinnan gegn biðlistum skipta börn raunverulegu máli. Greinin nefnir hins vegar ekki börnin sem standa fyrir utan. Það eru börnin sem farsældarlögin ná ekki til. Þau tilheyra ekki einum hópi heldur mörgum.

Farsældarlögin eiga að tryggja að öll börn fái samþætta og samfellda þjónustu þegar þau þurfa á henni að halda. Það er háleitt markmið en það nær ekki til allra.

Þetta er ekki skoðun mín. Bæði félags- og húsnæðismálaráðuneytið og mennta- og barnamálaráðuneytið hafa staðfest að lögin nái ekki til allra barna og foreldra þeirra. Þessi börn eru utan þjónustusvæðis eða á gráu svæði. Þau fá ekki þann snemmtæka stuðning sem þau þurfa.

Ósýnilegu foreldrarnir

Þetta eru ekki allt sömu börnin. Sum þessara barna eru á biðlistum. Sum fá ekki þjónustu og margir foreldrar fá ekki að vita hvaða rétt börnin eiga.

Ég þekki suma þessara foreldra. Þeir eru ósýnilegir. Börnin þeirra fá ekki stuðning þó þörfin sé skýr og þó stuðningurinn myndi spara samfélaginu kostnað síðar og bæta lífsgæði barnanna. Í stað þjónustu fara foreldrarnir á Facebook og deila þar reynslu, þekkingu, vonbrigðum og úrræðaleysi. Þeir eru beðnir um að sinna hlutverkum sem sérhæft og langskólamenntað fólk sinnir annars. Það er ekki stuðningur. Það er kerfi sem hefur fært byrðina yfir á foreldrana sjálfa.

Hver telst geta stutt barnið

Hluti vandans liggur í því hver telst geta stutt barnið. Reykjavíkurborg flokkar foreldra í fimm flokka eftir tengslum við barnið. Neðst eru stjúpforeldrar. Stjúpforeldri sem ber ábyrgð á uppeldi barns sem býr hjá því nýtur engra réttinda til að taka þátt, fá stuðning eða aðgang að upplýsingakerfum sveitarfélagsins. Jafnvel umgengisforeldri með sameiginlega forsjá nýtur ekki þessara réttinda samkvæmt lögum. Börn foreldra sem fá engan eða takmarkaðan stuðning sitja eftir utan þjónustusvæðis.

Dæmin eru áþreifanleg. Félags- og húsnæðismálaráðuneytið úrskurðaði að réttur foreldra til að sækja námskeið í uppeldisráðgjöf á borð við PMTO sé ekki almennur. Þó barn þurfi mikinn stuðning og þjónustuveitendur mæli með námskeiðinu þá má sveitarfélag hafna foreldri um aðgang. Það á við jafnvel þegar foreldrið ber þunga umönnunarbyrði. Rannsóknir sýna að sú byrði er mikil, ekki síst hjá einstæðum mæðrum.

Gallarnir eru þekktir

Ríkisendurskoðun hefur bent á marga galla í lögunum og framkvæmd þeirra. Stofnunin bendir réttilega á að ef önnur lög veita börnum eða foreldrum ekki réttindi þá gagnast farsældarlögin þeim ekki. Þarna er rót vandans. Lögin lofa miklu en byggja á réttindum sem eru ekki til staðar.

Reykjavíkurborg staðfesti nú um áramótin að hvorki öll börn né foreldrar þeirra eigi rétt á stuðningi, þó annað standi í farsældarlögunum.

Nýjasta dæmið er frá þessum mánuði. Samband íslenskra sveitarfélaga segir ríkið svíkja samkomulag um þjónustu við börn með fjölþættan vanda. Mennta- og barnamálaráðuneytið hefur lagt fram drög að reglugerð sem þrengja skilgreininguna á því hverjir þurfa mestu þjónustuna. Færri börn falla þá undir skilgreininguna og fá því ekki viðeigandi úrræði. Sveitarfélögin benda á að börnunum sé raðað eftir fjármagni þjónustuveitenda en ekki eftir þörfum barnsins. Réttur sem hægt er að þrengja með reglugerð er ekki tryggur réttur.

Ábyrgðin liggur hjá ráðuneytinu

Farsældarlögin koma frá ráðuneytinu. Þá á líka að koma skýrt fram í lögunum sjálfum hvaða börn og foreldrar eiga að njóta réttinda samkvæmt þeim. Það gerir það ekki. Á meðan það er óljóst getur hvert sveitarfélag dregið sína eigin línu. Réttindaleysið er því ekki aðeins vegna þess hvernig sveitarfélög framkvæma lögin heldur felst það í lögunum sjálfum.

Það vantar líka kæruleiðir. Þegar foreldri er synjað um stuðning hefur það engan skýran farveg til að fá ákvörðunina endurskoðaða. Réttindi sem ekki er hægt að kæra eru veik réttindi.

Kjarni vandans

Dæmin hér að ofan eru ólík en segja sömu sögu. Lögin ná ekki til allra barna. Þau segja eitt og markmiðin eru háleit. En skilgreiningar og framkvæmd geta svipt börn og foreldra þeim réttindum sem lögin virðast lofa. Af því að loforðið stendur óhaggað á yfirborðinu lítur allt vel út en vandinn er falinn. Og falinn vandi er erfiðastur að berjast við. Foreldri sem reynir að sækja rétt barns síns mætir lögum sem hljóma vel en standa ekki þegar á reynir.

Lög en ekki stefna

Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var lögfestur hér á landi árið 2013 með lögum nr. 19/2013. Í 2. grein þeirra laga segir berum orðum að sáttmálinn hafi lagagildi á Íslandi. Samt byggir úrskurður félags- og húsnæðismálaráðuneytisins á því að réttindi barns nái aðeins til lögheimilis þess, með túlkun á lögum nr. 38/2018. Þar er farið með sáttmálann eins og hann sé almenn stefna en ekki lög. Það stenst ekki. Þetta sama á við um öll börn sem eru jaðarsett og fá ekki nauðsynlegan stuðning.

Tækifærið var til staðar

Ráðherra nefnir sjálf framkvæmdaáætlun um farsæld barna til 2030. Þegar sú þingsályktun var í vinnslu óskaði ég eftir því að hugtök eins og foreldrar yrðu skilgreind. Þá yrði skýrt hvaða börn og foreldrar njóta réttinda samkvæmt lögunum. Bæði velferðarnefnd og mennta- og barnamálaráðuneytið höfnuðu því. Tækifærið til að loka gatinu var því þegar til staðar. Það var ekki notað. Þetta sýnir að vandinn er ekki bara galli í lögunum. Það er ekki vilji til að laga hann.

Kröfurnar eru einfaldar

Í fyrsta lagi þarf að kortleggja stöðu þessara barna. Við vitum ekki hve mörg þau eru því enginn hefur talið þau. Falinn vandi verður ekki leystur á meðan hann er ótalinn.

Í öðru lagi þarf að breyta lögunum svo öll börn njóti þeirra réttinda sem Barnasáttmálinn og farsældarlögin kveða á um. Það á ekki að ráðast af biðlistum, hjúskaparstöðu, félagslegri stöðu o.s.frv. Og það verða að vera kæruleiðir þegar foreldri er synjað.

Í þriðja lagi eiga foreldrar rétt á að vita hver réttindi barna þeirra eru. Það dugar ekki að réttur sé til á blaði ef enginn fær að vita af honum.

Í fjórða lagi þarf ráðuneytið að horfast í augu við vandann. Það hefur fengið ábendingarnar. Það hefur fengið úrskurðina. Það hefur fengið skýrslu Ríkisendurskoðunar. Nú þarf að bregðast við.

Við þurfum ekki fleiri þingsályktanir. Við þurfum verk- og aðgerðaáætlun sem fer strax í að leysa það sem er augljóst, í stað þess að fresta því til ársins 2030 eða sópa því undir teppið. Ég þekki þessi mál vel. Mörg þeirra eru auðleyst. Stundum þarf ekkert nema viljann. En sá vilji er ekki til staðar.

Ég fagna metnaði ráðherra. En á meðan lögin ná ekki til allra barna og ekki er vilji til að breyta því þá koma börnin ekki fyrst. Þá er kerfið fyrst og börnin svo. Ég er alltaf til í samtal um hvernig megi snúa því við.

Höfundur er fjögurra barna faðir, áhugamaður um réttindi barna og viðskiptafræðingur.