Tími varan­legra undan­þága er liðinn

Það er þrálátur misskilningur í umræðu um hugsanlega aðild nýrra ríkja að Evrópusambandinu að hægt sé að „velja og hafna“ úr regluverki sambandsins. Oft er vísað til Danmerkur eða Bretlands (fyrir Brexit) sem dæmi um ríki sem sömdu sig frá stórum málaflokkum eins og evrunni eða varnarsamstarfi. Raunin er hins vegar sú að sögulegur gluggi fyrir slíkar varanlegar undanþágur, eða opt-outs, er endanlega lokaður.

Til að skilja hvers vegna ný ríki geta ekki krafist sömu kjara og Danir fengu á tíunda áratugnum verður að skoða bæði lagalegar leikreglur ESB og eðlismuninn á samningsstöðu umsækjenda annars vegar og fullgildra aðildarríkja hins vegar.

Gullöld undanþágnanna (1992–2009)

Frá stofnun Kola- og stálbandalagsins árið 1952 og allt fram til ársins 1992 giltu grunnsáttmálar Evrópusamrunans jafnt um öll aðildarríki. Formlegt opt-out kerfi varð ekki til fyrr en með samningu Maastricht-sáttmálans.

Ástæðan fyrir tilurð undanþágnanna var pólitísk neyð. Breytingar á grunnsáttmálum ESB krefjast einróma samþykkis allra aðildarríkja. Þegar kom að því að dýpka samrunann með Maastricht (1992) og síðar Amsterdam (1997) voru ákveðin ríki, einkum Danmörk og Bretland, tilbúin að beita neitunarvaldi sínu til að fella sáttmálana ef þau fengju ekki undanþágur.

Danmörk knúði fram varanlegar undanþágur frá evrunni, varnarmálum og yfirþjóðlegu dóms- og innanríkissamstarfi í kjölfar þess að danskir kjósendur höfnuðu Maastricht-sáttmálanum í upphaflegri þjóðaratkvæðagreiðslu.

Bretland nýtti sér sömu stöðu til að halda pundinu og standa utan Schengen-samstarfsins.

Með Lissabonsáttmálanum (2009) var þessu beitt í síðasta sinn þegar Pólland og Bretland fengu undanþágur varðandi lagalegt gildi Réttindaskrár ESB. Síðan þá hefur engin ný varanleg undanþága verið veitt.

Hvers vegna ný ríki fá ekki „opt-out“ í dag

Þegar ríki sækir um aðild að Evrópusambandinu í dag gilda allt aðrar reglur en þegar eldri aðildarríki sömdu um nýja sáttmála sín á milli. Ástæðurnar fyrir því að ný ríki geta ekki fengið opt-out eru þríþættar:

Regluverkið er heildarpakki (Acquis communautaire)

Grundvallarregla stækkunarferlis ESB er að ný ríki verða að taka upp allt laga- og regluverk sambandsins í heild sinni, hið svokallaða acquis communautaire. Þetta þýðir að umsóknarríki verður að laga eigin löggjöf að reglum ESB, ekki öfugt. Matseðill þar sem ríki geta valið þá rétti sem þeim hugnast en sleppt hinum er einfaldlega ekki í boði í nútíma aðildarviðræðum.

Til dæmis hafa öll ríki sem gengu í ESB árin 2004, 2007 og 2013 skuldbundið sig til að taka upp evruna um leið og þau uppfylla efnahagsleg skilyrði. Ekkert þeirra fékk varanlega undanþágu.

Valdamunur við samningaborðið

Þegar Danmörk fékk sínar undanþágur var landið þegar inni í sambandinu og gat hótað að stöðva alla framþróun ESB með neitunarvaldi sínu. Ríki sem sækir um aðild utan frá hefur ekkert slíkt vogarafl. ESB hefur enga knýjandi lagalega eða pólitíska þörf á að umrita eigin grunnsáttmála til að þóknast einum umsækjanda, því umsóknarríkið er í þeirri stöðu að biðja um inngöngu í klúbb sem þegar er starfandi.

Tímabundnar aðlaganir í stað varanlegra undanþága

Þótt varanleg opt-out frá grunnsáttmálum séu útilokuð, þýðir það ekki að samningaviðræður um aðild séu algjörlega tilgangslausar. ESB býður upp á svokallaðar aðlögunarundanþágur (transitional arrangements).

Ef nýtt aðildarríki stendur frammi fyrir kerfislægum áskorunum — til dæmis við að uppfylla stranga umhverfisstaðla eða opna lokaða atvinnugeira — getur það samið um frest til að innleiða reglurnar. Þessir frestir geta numið mörgum árum, en þeir hafa alltaf ákveðinn lokadag. Þeir eru hugsaðir sem hlífðarskjöldur á meðan hagkerfið aðlagast, en ekki sem varanlegt leyfi til að brjóta grunnreglur sambandsins.

Sá tímapunktur þar sem ríki gátu búið sér til evrópskt samstarf að eigin sniði er liðinn. Evrópusambandið í dag er mun samþættara en það var fyrir þrjátíu árum, og stækkunarferlið er hannað til að vernda þá samþættingu. Því verður hvaða ríki sem horfir til ESB-aðildar í dag að ganga að samningaborðinu með þá vitneskju að aðild þýðir þátttaka í öllu verkefninu, án varanlegra undanþága frá stóru málunum.

Höfundur lærði viðskipta- og sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri.