Sex stað­reyndir um dánarað­stoð

Umræðu um dánaraðstoð fylgja oft rangfærslur og villandi fullyrðingar sem geta ýtt undir ótta og vantraust. Slíkar fullyrðingar hafa einnig heyrst hér á landi.

Hér eru sex staðreyndir um framkvæmd dánaraðstoðar, byggðar á upplýsingum sem áströlsku samtökin Voluntary Assisted Dying South Australia hafa tekið saman með vísan til rannsókna og opinberra gagna.

STAÐREYND 1: LÍKNARMEÐFERÐ GETUR EKKI LINAÐ ALLAR ÞJÁNINGAR

Ástralía býr yfir einu öflugasta líknarmeðferðarkerfi heims. Líknarmeðferð miðar að því að lina þjáningar og bæta lífsgæði fólks með alvarlega eða ólæknandi sjúkdóma. Hún felur meðal annars í sér meðferð við verkjum og öðrum einkennum og sálrænan, félagslegan og andlegan stuðning við sjúklinga og aðstandendur. Regnhlífarsamtökin Palliative Care Australia viðurkenna þó að jafnvel besta líknarmeðferð geti ekki linað allar þjáningar.

Fyrir þann litla hóp sem býr við óbærilegar þjáningar við lífslok getur dánaraðstoð verið mannúðlegur valkostur. Beiðnin þarf að vera lögð fram af frjálsum vilja eftir að einstaklingurinn hefur fengið upplýsingar um líknarmeðferð og önnur úrræði sem standa honum til boða.

STAÐREYND 2: DÁNARAÐSTOÐ OG SJÁLFSVÍG ERU Í GRUNDVALLARATRIÐUM ÓLÍK FYRIRBÆRI

Sjálfsvíg tengist oft bráðri vanlíðan, geðrænum vanda eða aðstæðum þar sem einstaklingur sér ekki aðra leið út úr þjáningum sínum. Dánaraðstoð er hins vegar lögbundið úrræði fyrir einstakling sem nálgast lífslok vegna ólæknandi og langt gengins sjúkdóms og uppfyllir ströng skilyrði laganna.

Áströlsk samtök á sviði sjálfsvígsforvarna og geðheilbrigðismála hafa hvatt til þess að dánaraðstoð sé ekki kölluð sjálfsvíg og að þessi tvö hugtök séu ekki tengd saman.

Samkvæmt opinberum gögnum frá Viktoríu höfðu um 80% þeirra sem óskuðu eftir dánaraðstoð fengið líknarmeðferð eða voru í umsjá líknarmeðferðarþjónustu. Margir sem fá lyfið afhent nota það ekki, ýmist vegna þess að þeir deyja af sjúkdómnum eða ákveða að nýta ekki úrræðið. Fyrir marga felst þó öryggi og hugarró í því að vita að valkosturinn sé fyrir hendi.

Engar trúverðugar vísbendingar hafa komið fram um að lög um dánaraðstoð leiði til aukinnar sjálfsvígstíðni. Áströlsk yfirvöld hafa þvert á móti bent á að dauðvona fólk taki stundum eigið líf við hættulegar og oft áfallavaldandi aðstæður. Lögbundin dánaraðstoð geti veitt öruggari og mannúðlegri leið við lífslok.

STAÐREYND 3: EKKI ER UM ÓHJÁKVÆMILEG RENNIBRAUTARÁHRIF AÐ RÆÐA

Andstæðingar dánaraðstoðar halda því stundum fram að lög um dánaraðstoð leiði til svokallaðra rennibrautaráhrifa, það er að þau verði óhjákvæmilega rýmkuð þannig að þau nái síðar til hópa sem þeim var upphaflega ekki ætlað að ná til.

Lög um dánaraðstoð geta breyst, rétt eins og önnur lög. Ekki er þó hægt að fullyrða að rýmkun þeirra sé sjálfkrafa eða óhjákvæmileg. Þar sem breytingar hafa verið gerðar á lögunum hafa þær farið fram með sérstökum lagabreytingum og að undangenginni opinberri og pólitískri umræðu.

Í áströlsku ríkjunum hafa grundvallarskilyrði laganna í meginatriðum haldist stöðug frá gildistöku þeirra. Lögin í Belgíu og Hollandi voru frá upphafi víðtækari en áströlsku lögin. Þau voru ekki aðeins ætluð dauðvona fólki heldur einnig einstaklingum með sjúkdóm eða heilsubrest sem veldur óbærilegum þjáningum sem ekki er unnt að lina.

Flestir sem nýta lögin þar eru með krabbamein, en þau geta einnig náð til alvarlegra hrörnunarsjúkdóma og langvinnra sjúkdóma. Í afar sjaldgæfum tilvikum geta þau náð til fólks með langvarandi og alvarlegar geðrænar þjáningar. Það samræmist skilyrðum laganna frá upphafi og er því ekki sjálfkrafa sönnun um rennibrautaráhrif.

Í Bandaríkjunum hafa grundvallarskilyrði laganna almennt haldist svipuð, þótt einstök framkvæmdarákvæði hafi verið endurskoðuð.

STAÐREYND 4: GÖGN SÝNA EKKI AUKNA HÆTTU FYRIR FÓLK MEÐ FÖTLUN

Fötlun eða geðsjúkdómur eitt og sér veitir ekki aðgang að dánaraðstoð í Ástralíu. Einstaklingur þarf einnig að vera með banvænan og langt genginn sjúkdóm og uppfylla önnur skilyrði laganna.

Ritrýnd rannsókn á framkvæmd dánaraðstoðar í Oregon og Hollandi fann ekki vísbendingar um aukna áhættu fyrir fólk með líkamlega fötlun eða langvinna sjúkdóma.

STAÐREYND 5: LÖGIN FELA Í SÉR SÉRSTAKAR VARNIR GEGN ÞRÝSTINGI OG MISNOTKUN

Aldraðir geta orðið fyrir misnotkun og þrýstingi í samfélaginu, óháð því hvort dánaraðstoð er heimil. Þess vegna þurfa lögin að fela í sér ströng skilyrði og öflugar öryggisráðstafanir.

Í Ástralíu þarf meðal annars mat óháðra og sérþjálfaðra lækna, formlega og ítrekaða beiðni einstaklingsins og eftirlit með framkvæmd laganna. Einstaklingurinn þarf að hafa hæfni til ákvarðanatöku og vera með langt genginn sjúkdóm sem líklega leiðir til dauða innan þess tíma sem lögin tilgreina.

Eftirlitsnefndin í Viktoríu greindi frá því í ársskýrslu sinni fyrir 2024–2025 að engar tilkynningar hefðu borist um að fólk hefði verið þvingað eða beitt óeðlilegum þrýstingi til að fá dánaraðstoð. Nefndin greindi hins vegar frá dæmum um þrýsting í gagnstæða átt, þar sem fólk væri hvatt til að nýta ekki úrræðið. Eftirlitsnefndin í Suður-Ástralíu greindi heldur ekki frá brotum tengdum þvingun eða misnotkun lyfjanna á sama skýrsluári.

STAÐREYND 6: Í BELGÍU GILDA AFAR ÞRÖNG SKILYRÐI UM DÁNARAÐSTOÐ BARNA

Áströlsku lögin um dánaraðstoð ná aðeins til fullorðinna einstaklinga sem hafa hæfni til ákvarðanatöku.

Í Belgíu getur barn hins vegar fengið dánaraðstoð við afar þröng skilyrði. Barnið þarf að vera með ólæknandi og banvænan sjúkdóm og búa við stöðugar og óbærilegar þjáningar sem ekki er unnt að lina.

Tveir læknar þurfa að staðfesta að skilyrðin séu uppfyllt og barnageðlæknir eða sálfræðingur þarf að staðfesta að barnið skilji merkingu og afleiðingar beiðninnar. Foreldrar eða forráðamenn þurfa einnig að veita samþykki sitt.

Röksemdin að baki ákvæðinu er sú að þjáningar banvænt veikra barna geti í einstaka tilvikum verið jafn óbærilegar og þjáningar fullorðinna. Frá því ákvæðið tók gildi árið 2014 hefur því aðeins verið beitt í sjö tilvikum, þar af einu árið 2025.

Greinarhöfundur er formaður Lífsvirðingar, félags um dánaraðstoð.