Húsið sem næstum gleymdist: „Eins og kýlt í hjartað á mér“

Stígurinn sem fékk nafn sitt af því að vera göngustígur yfir graslendið ofan við gamla bæinn í Reykjavík. Áður en Þingholtin fóru að byggjast sem hverfi um og upp úr aldamótunum 1900.

„Þegar ég kom inn í húsið var eins og kýlt í hjartað á mér,“ segir Ragnheiður og leggur hönd við brjóst.

„Svona eins og ég hefði fengið þungt högg hér.“

Beint í hjartastað.

Árið var 2007. Þegar Ísland taldi sig best í heimi.

„Við hjónin töluðum oft um það á þessum tíma hvernig við Íslendingar virtumst vera að týna okkur. Allt var svo æðislegt og flott en við vorum komin svo langt frá okkar eigin rótum,“ segir Ragnheiður og bætir við:

Og þar sem ég gekk um þetta stóra, fallega en lúna hús hugsaði ég með mér: 

Erum við virkilega komin svo langt frá rótunum okkar að það er enginn að hugsa um húsið hans Hannesar?“

Húsið sem næstum gleymdist

Við hverfum aftur til ársins 1915.

Þegar Grundarstígurinn í Reykjavík taldist vera í jaðri borgarinnar. Þar sem flest hús voru enn úr timbri og göturnar moldargötur, börn að leika sér og hestar á ferð.

Á Grundarstíg stendur þó eitt virðulegt nýtt steinhús. Eitt af fyrstu steinsteyptu húsunum í borginni, sem á þessum tíma var í senn táknmynd ríkidæmis en líka öryggis.

Því á þessum tíma brunnu eldar víða í Reykjavík. Timburhús stóðu í logum og híbýli brunnu hratt næði eldurinn að læsast í þau.

Í húsinu bjó enginn annar en Hannes Hafstein, skáld og ráðherra.

„Ó, land mitt, land mitt! hve lengi ég þrái

að líta þig aftur og kyssa þinn svörð.“

skrifaði skáldið í ljóðinu Ísland.

Upphaflega settist Hannes á þing fyrir Ísfirðinga, þá þegar búinn að starfa sem sýslumaður. 

Hannes varð fyrsti ráðherra Íslendinga en það var árið 1904. Um tíma starfaði hann líka sem bankastjóri Íslandsbanka.

Hannes fæddist árið 1861 og lést árið 1922. Hannes bjó því ekki lengi í fallega húsinu sem hann reisti á Grundarstíg því það byggði hann árið 1915 og benda skriflegar heimildir til þess að húsið hafi verið steypt til að tryggja honum og fjölskyldu hans aukið öryggi.

Þegar Hannes flutti í húsið var hann orðinn ekkjumaður en eiginkona hans Ragnheiður Stefánsdóttir lést árið 1913.

Ragnheiður var að venju titluð ráðherrafrú og í minningargrein um hana sem birt var í Bjarma segir að Ragnheiður hafi ekki aðeins verið tíguleg með fyrirmönnum heldur hafi hún líka hjálpað fjöldamörgum fátæklingum.

Hannes og Ragnheiður eignuðust tíu börn, þar af létust tvö en af sjö dætrum og einum syni sem eftir voru fluttust sjö barna þeirra með Hannesi í húsið við Grundarstíg og tvær ömmur; bæði móðir Hannesar og tengdamóðir.

Þá töldust til þjónustufólk sem einnig bjó í húsinu og ráðherrahundurinn svo kallaði, sem margir borgarbúar þekktu. Enda oft sagður rölta laus um götur og stræti.

En alltaf rataði hann þó heim aftur í fallega húsið við Grundarstíginn:

Þetta volduga tvílyfta steinhús með mansardþaki. Þar sem hátt er til lofts, fallega skreyttir gifslistar eru í kverkum og í kringum ljósakrónur. 

Húsið sem enginn annar en Benedikt Jónasson verkfræðingur teiknaði og þykir ólíkt öðrum húsum í Reykjavík.

Húsið sem næstum gleymdist.

Frú Ragnheiður

Við stökkvum nú áratugi fram í tímann.

Næstum því um heila öld.

Í þetta sinn setjumst við niður með kaffibolla á sunnudagsmorgni í fallegu húsi í Kópavogi. Þar sem önnur frú Ragnheiður býr:

Ragnheiður Jóna Jónsdóttir, doktor í menntunarfræðum, enskukennari og bókmenntafræðingur. Gift Arnóri Víkingssyni lækni en saman eiga þau börnin fjögur; Hrafnhildi, Víking Heiðar, Marinellu og Jón Ágúst.

„Ég hafði fengið arf eftir foreldra mína og var að skoða fasteignaauglýsingar, með vinkonu mína í huga, sem þurfti tilfinnanlega að skipta um húsnæði,“ segir Ragnheiður um þennan sunnudagsmorgun.

„Fyrir tilviljun sé ég að hús Hannesar á Grundarstíg var til sölu og að eftir klukkutíma ætti að vera opið hús. Ég stakk upp á því við manninn minn og dóttur að við myndum fara og skoða. Sem þó er ólíkt mér og út úr karakter. Því ég er ekki vön að stökkva til fyrir svona hugdettur og augljóst var að ekki væri þetta hús sem kæmi til greina fyrir vinkonu mína.“

Húsið á Grundarstíg hafði þá verið í eigu sömu fjölskyldunnar í áratugi. Því eftir að Hannes lést keypti Magnús Pétursson bæjarlæknir húsið en árið 1928 keyptu húsið Helgi Guðbrandsson sjómaður frá Akranesi og Guðrún Illugadóttir ásamt uppkomnum börnum sínum. 

Húsið var síðan í eigu fjölskyldumeðlima sem bjuggu í húsinu til ársins 2007, þegar Helgi Guðbergsson læknir, og barnabarn þeirra Helga sjómanns og Guðrúnar, seldi húsið.

Fólk heldur gjarnan að ég sé afkomandi Hannesar því ég heiti Ragnheiður eins og konan hans. 

En það er bara í höfuðið á Ragnheiði ömmu minni, Erlendsdóttur frá Hlíðarenda í Fljótshlíð.“

„Það er mjög lítil tenging hjá mér við Hannes Hafstein. Sem þó átti alltaf mjúkan stað í hjarta mínu,“ segir Ragnheiður og rifjar upp sögur úr æsku.

„Þegar ég var þriggja ára seldu foreldrar mínir og amma og afi kjallarann í fjölskylduhúsinu sem þau voru að byggja í Grænuhlíð og keyptu fyrir andvirðið bát frá Dalvík sem hét Hannes Hafstein. Það var upphafið að 44 ára útgerðarstarfsemi fjölskyldunnar. Báturinn var skírður upp Sjóli, sem þýðir sækonungur og kemur úr rímum. Afi var alltaf á Sjóla.“

Einhverra hluta vegna taldi Ragnheiður alltaf að Sjólanafnið hefði komið frá Hannesi Hafsteini.

„Ég sagði við Arnór að ég vildi gjarnan þakka fyrir lánið á nafninu í 44 ár með því að laga húsið hans Hannesar.“ Þegar til kom kom nafnið alls ekki frá Hannesi Hafstein, heldur Sigurði Breiðfjörð,“ segir Ragnheiður og hlær. 

„Ég fyrirgef mér þennan misskilning, enda var ég bara þriggja ára. Hins vegar er tilfinningin rétt, þakklætið til Hannesar Hafstein. Það skiptir mestu máli.“

Eina minningu á Ragnheiður þó skuldlaust sem tengja má við Hannes Hafstein. En það var þegar hún rakst á forláta kíki í stýrishúsinu hjá afa sínum niður við höfnina þar sem Sjóli, næsti bátur sem þeir keyptu, var í slipp.

Árið var 1968 og Ragnheiður var þar átta ára að hana minnir. Skítug upp fyrir haus af ryðmálningu að vinna með fullorðna fólkinu. Sem henni þótti auðvitað mikil upphefð.

„Mér fannst ég ekkert smá fullorðin og sterk,“ segir hún stolt.

„Í stýrishúsinu hjá afa sé ég þennan kíki, merktan Hannesi Hafstein og spyr afa um hann, enda var ég nýbúin að læra um hann í skólanum,“ segir Ragnheiður og bætir við:

Ég man ekki hvað afi sagði, en hvað sem það var instillti það í mig þakklæti til Hannesar Hafstein. 

Þegar ég kom inn í húsið tæpum fjörutíu árum seinna var það sú tilfinning sem yfirtók mig, að Hannes ætti það skilið að við löguðum húsið hans.“

Þegar húsið fór að kalla…

„Ég berst á fáki fráum

yfir fold og móa,

hleypi gleði í brjóst og blóð“

segir í ljóði Hannesar, Ég berst á fáki fráum.

En áfram höldum við með söguna. Enn stödd í Kópavogi. Þar sem Ragnheiður, Arnór og dóttirin Marinella ákváðu að slá til og kíkja á opna húsið á Grundarstígnum.

„Sjálf þekkti ég ekki svona glæsilegt hús frá þessum tíma. Ég hafði hins vegar komið í húsakynni Hússtjórnarskólans og var alveg heilluð,“ segir Ragnheiður og vísar þar til Sólvallargötu 12, þar sem skólinn hefur verið starfræktur frá 1942 en var upphaflega byggð árið 1921 af Jónatani Þorsteinssyni kaupmanni. 

„Það minnti mig einna helst á ævintýramynd eftir Astrid Lindgren.“

Aftur talar Ragnheiður um það hversu ólíkt það var henni að stökkva til og fara að skoða þetta hús. Enda sá hún ekki fyrir sér að fara nokkru sinni þangað aftur.

Samt virtust einhverjir töfrar í loftinu.

Því húsið var að kalla…

Maðurinn minn og dóttir smituðust af einhverju. Fóru jafnvel að tala um að flytja í húsið. 

Ég skildi ekki alveg hvað var að gerast með manninn minn. Því hann er læknir og vísindamaður og ekki það af okkur tveimur sem trúir á stokka og steina né getur gleymt sér í tómum ævintýrum eins og kannski ég. 

Um tíma velti ég því fyrir mér hvort hann væri feigur, svo skrýtið fannst mér þetta.“

Ragnheiður segir skiljanlegt að húsið hafi verið illa farið.

„Fólkið sem hafði búið þarna bar virðingu fyrir húsinu, hafði nánast engu hent og ekkert skemmt. En húsið er stórt og þungt í viðhaldi, sem skýrir hversu lúið það var orðið.“

Þrátt fyrir efasemdirnar í byrjun fór þó svo að Ragnheiður, Arnór og börnin þeirra fjögur stofnuðu félagið 1904 ehf – tilvísun í fyrsta ráðherraár Hannesar Hafsteins – og keyptu húsið. Meiningin var að laga það og opna almenningi.

Að finna fjársjóði

Ragnheiður sá strax fyrir sér að Hannesarholt yrði menningarhús öllum opið.

Þar sem fólk gæti ekki aðeins komist í tæri við ræturnar; gömlu skáldin, listasöguna, kveðskapinn, menninguna í allri sinni dýrð.

Ragnheiður tengir Hannesarholtið líka við byggingarlistina og sögu borgarinnar. Ekki aðeins sem eitt af fyrstu steinsteyptu húsunum í borginni heldur einnig virðulegt hús í Þingholtunum þar sem margt menntafólk og embættismenn voru að koma sér fyrir fljótlega eftir aldamótin 1900.

Sem skipulagt íbúðarhverfi eiga Þingholtin sér nokkuð merkilega sögu.

„Það er þó fullt af fólki sem hefur aldrei komið inn í neitt hús í Þingholtunum nema þá Hannesarholt,“ útskýrir hún.

Ragnheiður minnist nokkuð oft á það hversu mikilvægt henni finnist að almenningur á Íslandi hafi aðgengi að menningu í sinni víðustu mynd.

„Mér finnst Hannesarholt í raun samfélag sem speglar rætur okkar allra. Hér er griðastaður fyrir fólk að sækja sér næringu og ná tengingu við ákveðnar rætur. Því hér er auðvelt að koma við og kíkja í bók. Eða að upplifa tónleika. Eða að skoða list,“ segir Ragnheiður.

Svo ekki sé talað um að njóta heimilisbragsins sem birtist meðal annars í húsgögnum og húsmunum frá síðustu hundrað árum. 

„Það minnir marga á æskuminningar og heimili genginna ættingja.“

Þetta viðhorf um opna aðgengið að Hannesarholti er þó nokkuð merkilegt. 

Að minnsta kosti með tilliti til þess hvað þekkist erlendis í menningartengdum og sögulegum húsum. Þar sem árgjald meðlima takmarkar oft meira hverjir hafa aðgang.

Sem dæmi má nefna The Athenaeum Club í London. Stofnaður 1824 og sóttur af konum og körlum sem greiða í klúbbinn gjald. Charles Darwin og Winston Churchill eru meðal þekktra nafna fyrri tíma. 

The Garrick Club í Covent Garden er annað dæmi. Elsti og þekktasti leikaraklúbbur Bretlands, stofnaður 1831 og frá upphafi verið tengdur breskum leikhúsheimi og menningarlegri yfirstétt.

Ragnheiður segir fyrsta fræið að Hannesarholti sína sýn í raun hafa orðið til nokkrum árum áður en fjölskyldan keypti húsið.

„Ég sat á kaffihúsi með yndislegum vinkonum mínum,“ segir Ragnheiður og vísar þar í Guðrúnu Hrefnu Guðmundsdóttur, skólameistara Fjölbrautaskólans í Breiðholti, og Eygló Eyjólfsdóttur, fyrrum rektors Borgarholtsskóla, en hún er nú látin.

„Ég var að vinna að doktorsritgerðinni minni á þessum tíma og eitthvað í þessu spjalli gerir það að verkum að ég fer að hugsa: Þessar konur búa yfir svo miklum fjársjóði í visku og þekkingu. En við eigum engan stað fyrir grasrótina að skilja eftir þessa fjársjóði,“ segir Ragnheiður og bætir við:

Æ síðan hefur mér fundist eins og þessi stund hafi verið uppspretta þeirrar hugmyndafræði að Hannesarholt sé staður til að varðveita fjársjóði og njóta þeirra. 

Í húsinu er fullt af herbergjum og rýmum sem geta nýst til margra hluta og eru í raun fjársjóðir út af fyrir sig.“

Englarnir í Hannesarholti

Það tók um fjögur og hálft ár að gera húsið upp. Umsjón með viðgerðum hafði arkitektarstofan Argos, Stefán Örn Stefánsson og Grétar Markússon og segir Ragnheiður það hafa verið unun út af fyrir sig að fylgjast með öllum þeim mönnum sem að endurbótunum komu.

„Þessir yndislegu menn umgengust húsið nánast eins og helgidóm,“ segir Ragnheiður og nafngreinir nokkra: Guðjón heitinn Gunnbjörnsson og Svein Magnússon í Deka, sem síðar urðu lærimeistarar Jóns Ágústar sonar míns.“

Nokkurn tíma tók þó að fá leyfi fyrir rekstri í húsinu. Og um tíma mótmæltu nágrannar. Sem Ragnheiður segir hafa verið skiljanlegt, að undangengum átökum milli borgarinnar og nágranna.

„Fólkið í hverfinu vissi ekki í hvað stefndi eða hver hugmyndin væri. Enda hefur hugmyndin að Hannesarholti alltaf verið mjög organísk í eðli sínu. Í upphafi sáum við meira fyrir okkur að húsið yrði nánast eins og félagsheimili á svæðinu. Stundum væri einfaldlega verið að bjóða listakokkum til að elda fyrir nágrannana og fleira,“ segir Ragnheiður og brosir svolítið þegar hún rifjar upp upphafstímann.

Því síðan þá hefur reksturinn auðvitað þróast og þroskast.

Hannesarholt er stofnað sem einkaframtak og rekið sem slíkt, en það hefur aldrei verið fjárhagslega sjálfbært, frekar en önnur menningarhús. 

Við höfum verið aðalstyrktaraðilar hússins frá upphafi og fyrir fjórum árum barst okkur liðsauki í stuðningi frá bandarískum góðgerðarsjóði. 

Fulltrúi þess heillaðist af húsinu og hefur veitt rekstrarstyrk síðan sem nemur helmingi þess sem það þarfnast.“

Því í heiðarleika sagt gefur það auga leið að svona rekstur hefur aldrei verið sjálfbær.

Hollvinir Hannesarholts skipta líka máli.

„Hollvinir Hannesarholts voru stofnaðir árið 2017, upphaflega til að senda þeim hópi regluleg fréttabréf til kynningar og upplýsinga um það sem fram fer í húsinu. Hollvinafélagið breyttist síðar í að vera fjáröflunarleið Hannesarholts fyrir sérverkefni og fyrir ekki svo löngu síðan var okkur sendur engill; Brynjólfur Magnússon lögfræðingur, sem nú fer fyrir Hollvinum sem formaður félagsins og almennri fjármögnun þess félags.“

Hollvinir eru þannig talsmenn Hannesarholts; þeir sem segja öðrum frá og láta orðið ganga, safna í sjóð og hafa stutt við ýmis verkefni í Hannesarholti.

„Við héldum nýverið upp á 13 ára afmæli Hannesarholts og ég verð að segja að horfandi til baka er ég bæði stolt og þakklát fyrir það hversu vel húsið hefur þroskast og dafnað. Stendur nú sem menningarstofnun sem sinnir mjög breiðum hópi fólks því til okkar koma ungir sem aldnir listamenn og fræðimenn, hér heldur fólk sýningar sem spanna frá því að vera þeirra fyrstu yfir í þær síðustu, tónlist, myndlist, leiklist og alþýðumenning þrífst í húsinu,“ segir Ragnheiður og bætir við: 

„Hér eru bæði meistarar og byrjendur.“

Sem dæmi nefnir Ragnheiður samfélagsverkefnið Syngjum Saman sem hófst árið 2013 og hefur síðustu tíu árin verið streymt. 

Þá hefur Hannesarholt tekið á móti leikhúsfólki á öllum aldri; allt frá ungu leikhúsfólki með verkefnin sín yfir í til dæmis Leikhúslistakonur 50+ og fleira mætti nefna.

„Við viljum gjarnan efla samstarf við skóla og aðrar menningarstofnanir, ekki síst úti á landi. Með viðbótarfjármagni getum við tryggt langlífi Hannesarholts og stutt við metnaðarfull framtíðaráform. Við teljum Hannesarholt eiga mikið inni.“

Myndlistarsýningar og tónlist eru áberandi í viðburðadagatali Hannesarholts og þar er líka rekið kaffi- og veitingahús auk þess sem salir og sérstök rými eða herbergi eru leigð út.

Sjálfbærnistefna Hannesarholts er skýr. Enda segir á vefsíðu hússins:

Undirstaða fyrir fjölbreytt og frjótt menningarlíf er vistfræðilega og samfélagslega heilbrigt umhverfi. Við trúum því að starfsemi Hannesarholts sé óaðskiljanleg frá þeim vistfræðilegu kerfum sem eru nauðsynleg jörðinni.

Árið 2024 steig Hannesarholt fram sem heimili Heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna og hefur síðan þá skilgreint sig sem miðstöð upplýsinga, fræðslu og hvatningar um Heimsmarkmiðin og sjálfbærni fyrir heimilin. 

Heimsmarkmiðafundir eru haldnir reglulega í beinu streymi, þar sem leikmenn og sérfræðingar ræða saman um helstu áskoranir samfélagsins. Hannes Hafstein vann í sömu málefnum á sinni tíð og nú heyra undir heimsmarkmiðin og því eiga þau vel heima í Hannesarholti. 

Fundirnir eru skipulagðir af Hannesarholti í samstarfi við frjáls félagasamtök og einnig gefnir út sem myndvörp og hlaðvörp.

„Svo erum við til dæmis með svona sögu-heimsmarkmiðadúka á borðum,“ nefnir Ragnheiður sem dæmi um sniðuga fræðsluleið, sem kveikir samræður og upplýsingaflæði á auðveldan hátt. Dúkarnir eru dæmi um verkefni sem í raun Hollvinir Hannesarholts hafa stutt.

„Já, það er svo sannarlega margt ótrúlega dýrmætt sem Hollvinirnir hafa tryggt. Meðal annars þýðingar á ljóðum Hannesar,“ segir Ragnheiður en þess skal getið að öllum ágóða af starfseminni er ávallt varið til uppbyggingar stofnunarinnar.

Í stjórn Hannesarholts sitja Sigríður Elín Sigfúsdóttir formaður, Ingólfur Guðmundsson gjaldkeri, Guðmundur Hálfdánarson, fulltrúi menningarráðs, Salvör Jónsdóttir, meðstjórnandi, Arnór Víkingsson, fulltrúi 1904 ehf, og Brynjólfur Magnússon fulltrúi Hollvina.

Í Menningarráði Hannesarholts eru Guðmundur Hálfdanarson formaður, Þórður Magnússon, Silja Aðalsteinsdóttir, Hlynur Helgason, Harpa Másdóttir og Ragnar Jónasson fulltrúi Rithöfundasambandsins.

Hannes og Ragnheiður

Hannes Hafstein lést þann 13. desember 1922. 

Daginn eftir birti Morgunblaðið andlátsfréttina á forsíðu.

Í fréttinni segir meðal annars frá því þegar Hannes var valinn af meirihluta Alþingis til þess að tala málstað Íslendinga fyrir dönsku stjórninni. Sem síðan varð til þess að Hannes varð fyrsti ráðherra okkar Íslendinga.

Í þessari andlátsfrétt segir einnig:

„Þegar á ungum aldri fjekk hann mikið orð á sig fyrir gáfur, en hugur hans hnje þá allur að listum og bókmentum.“

Að tæpri einni öld eftir lát hans hafi nafna konunnar hans endurvakið húsið sem menningarhús verður lengi í minnum haft og nú þegar ljóst að Hannesarholt verður upptalið í sögubókum síðar sem menningarhús í Reykjavík.

En gæti sú staða komið upp að Hannesarholt loki?

„Já,“ svarar Ragnheiður í einlægni.

„Ég hef lengi vonað að Hannesarholt myndi lifa mig.“

Nú er ekki laust við að smá sorg bregði fyrir í augum.

Á endanum verður þetta hús selt, nema það gerist að húsið breytist úr einkaframtaki í samfélagsverkefni. 

Það þarf fleiri bök til að bera reksturinn, hvort sem það eru einstaklingar, fyrirtæki eða opinberir aðilar, eða samstillt átak allra þessara aðila.“

Allt í einu verður Ragnheiður hugsi.

„Mér finnst á stundum eins og allt sem ég hafi gert í lífinu til þessa hafi í raun bara verið undirbúningur fyrir það sem ég er að gera í dag. Svona eins og ein löng samfelld vegferð hafi allan tímann átt að leiða mig hingað,“ segir Ragnheiður.

Í Hannesarholti snýst allt um sögulegt samhengi. Fortíð – nútíð – framtíð. Við tengjum við ræturnar, sækjum menningarminnið. Við ræktum það besta í okkur í nútíðinni með samveru fólks, lista og fræða – og stefnum til framtíðar með heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna að leiðarljósi. Allar kynslóðir í sameiningu.“

Ragnheiður minnist hvernig kennarastarfið á sínum tíma hafi falist í því að virkja krakka í sinni sköpun og lærdómi. Að varðveita rætur.

Spurning um hvort unga kynslóðin muni kynnast húsi Hannesar eða hvort það verði á ný húsið sem næstum gleymist?

Mögulega má finna svarið við þeirri spurningu í ljóði Hannesar sem heitir Hvöt. 

Í því talar Hannes fyrir nýjum hugmyndum og lausnum og blæs þannig byr í brjósti landa sinna. Einu sinni sem oftar.

Opnið sálar alla glugga

andans sólargeislum mót!

Burt með drauga, burt með skugga,

birtan hæfir frjálsri sjót.

Myrkrið fæðir uglur einar,

ekkert blóm í myrkri grær;

sólin inn í æskuhreinar

árdagsrósir lífi hlær.

Þar sem sólin sjálfrátt blikar,

svalur andað getur blær;

þar sem aldrei andblær kvikar,

enginn geisli’ í lognið nær.

Breiðið arma báða móti,

blænum þótt hann við og við

fari’ í storm og byrstur brjóti

brúðurusl, sem dýrkið þið.

Látið andans storm og strauma,

streyma hýsum sálar í,

hreinsa’ og lífga loptið nauma,

leysa vanans ryk úr því.

Stökkvið upp úr fúnu fleti,

fyllið hjörtun nýjum móð.

Átumein er andans leti.

Upp til nýrrar vinnu, þjóð!