Söfnum í sjóð: Heilaforði - hugrænn forði

Árið 1989 birtist rannsókn sem vakti mikla athygli og átti eftir að efla skilning okkar á Alzheimer sjúkdóminum. Í rannsókninni kom í ljós að konur, sem við krufningu reyndust hafa umtalsverð merki Alzheimer sjúkdóms í heila, höfðu engu að síður verið við góða hugræna heilsu áður en þær létust. Nýrri rannsóknir hafa oftsinnis staðfest að þrátt fyrir merki um Alzheimer sjúkdóm í heila getur fólk haft eðlilega vitræna getu og að ekki er beint samband milli ástands heilans og hugrænnar skerðingar.

Til að skýra þetta misræmi milli sjúkleika í heila og hugræns heilbrigðis urðu til hugtökin heilaforði og hugrænn forði (e. brain/cognitive reserve) sem oft eru notuð jöfnum höndum. Þeir sem hafa mikinn heilaforða eru taldir hafa aukið sjúkdómsviðnám og sýna einkenni heilabilunar seinna í sjúkdómsferlinu en þeir sem hafa minna viðnám, eða minni heilaforða.

Einföld framsetning á því hvað heilaforði er, er að heilaforði er það sem kemur út úr öllu því góða sem við höfum lagt inn í heilsubankann að frádregnu því hnjaski sem heilinn getur orðið fyrir á langri ævi, til dæmis vegna sjúkdóma, slysa eða óheilbrigðra lifnaðarhátta. Flestar fræðigreinar sem skrifaðar hafa verið um hugtakið heilaforði tengjast heilabilun, til dæmis Alzheimer sjúkdómi, en þetta hugtak á einnig við í öðrum tilvikum. Eftir því sem heilinn er í betra ástandi, því betur getum við tekist á við ýmsa sjúkdóma sem ógna starfsemi hans.

En hvað er það sem eykur heilahreysti og þar með hugrænan forða? Margar áhorfsrannsóknir, þar sem skoðuð eru tengsl heilabilunar og ýmissa þátta hafa leitt í ljós að þeir sem hafa langa formlega menntun sýna merki heilabilunar síðar í sjúkdómsferlinu en þeir sem minni menntun hafa.

En það er ekki bara formleg skólaganga sem skiptir máli. Annars konar nám, fjölbreytt áhugamál, regluleg hreyfing af hæfilegri ákefð, almenn virkni og nýjungagirni verndar einstaklinga einnig gegn heilabilun. Sama máli gegnir um það að halda sykursýki, háþrýstingi og öðrum vágestum frá með hollum lifnaðarháttum og viðeigandi meðferð. Það að forðast streitu, sofa vel og hugsa að andlegri heilsu stuðlar líka að heilahreysti og að því að varðveita þann heilaforða sem við höfum.

Það er ekki svo að þeir sem hafa mikinn heilaforða fái ekki heilabilun. Sjúkdómurinn getur verið til staðar í sama mæli í heila þeirra og hjá þeim sem hafa minni heilaforða en heilinn þolir betur meinið. Þetta er meðal annars talið vera vegna þess að tengingar milli taugafruma eru fleiri og að viðkomandi einstaklingur vinnur hugræn verk á skilvirkari hátt. Þetta viðnám dugar þó bara upp að ákveðnu marki og þegar ákveðnum þröskuldi er náð bresta allar varnir og þá geta einkennin komið mjög skyndilega og hratt fram.

Það er lífstíðarverkefni að huga að heilahreysti, líkt og öllu öðru heilbrigði. Komum út í plús! Hugum að heilahreysti alla daga, allt okkar líf. Það gildir um heilaforða eins og annað: það eyðist sem af er tekið.