Sátt Landsvirkjunar er ólán náttúrunnar

Fréttablaðið birti þann 18. febrúar sl. grein eftir Hörð Arnarson forstjóra Landsvirkjunar undir heitinu Skýrar reglur eruforsenda sáttar. Tilefnið er umræða undanfarna daga um drög að breyttum starfsreglum verkefnisstjórnar rammaáætlunar. Drögin birtust á vef umhverfisráðuneytisins í byrjun febrúar og voru að miklu leyti eftir forskrift Landsvirkjunar, sbr. grein framkvæmdastjóra Landverndar í Fréttablaðinu 16. þ.m.

Landvernd er hjartanlega sammála forstjóra Landsvirkjunar um það að skýrar reglur eru nauðsynlegar í þessu mikilvæga og viðkvæma ferli og að um þær þurfi að ríkja einhvers konar sátt í þeim skilningi að fólk hafi það á tilfinningunni að unnið sé eftir anda laganna. Samtökin hafna því aftur á móti algerlega að þær breytingar sem Landsvirkjun hefur hlutast til um stuðli að sátt eða séu samkvæmt bókstaf og anda rammaáætlunarlaga.

Megintilgangur rammaáætlunar er auðvitað sá að orkunýting vegist á við aðra nýtingu landsvæða (vernd er líka nýting) í faglegu ferli þar sem sérfræðingar leggja mat á náttúrufar, verndargildi, hagkvæmni virkjanakosta, samfélagsleg áhrif o.s.frv., til þess að tryggja að við förum ekki fram úr okkur í einhliða orkunýtingu. Náttúra landsins er nefnilega ekki bara óviðjafnanlegur orkugjafi, eins og skilja má af orðum Harðar, heldur á hún sér tilverurétt óháð mönnum, er hluti af menningu okkar og þjóðarsál, fjöregg ferðaþjónustunnar og óviðjafnanleg uppspretta andlegrar næringar.

Hlutverk Orkustofnunar ofmetið

Landvernd dregur ekki í efa hlutverk Orkustofnunar við að skilgreina og leggja fram lista nýrra virkjunarkosta, sbr. 2. mgr. 9. gr. laganna. Deilan snýst um endurupptöku virkjunarkosta á svæðum sem Alþingi hefur þegar sett í nýtingarflokk eða verndarflokk og um verklag varðandi það endurmat. Landsvirkjun heldur því fram að verkefnisstjórn beri, skv. lögum, að fara í öllu að tilmælum Orkustofnunar, líka þegar um er að ræða endurmat virkjunarkosta á skilgreindum verndar- eða orkunýtingarsvæðum. Fyrirtækinu var eins og kunnugt er misboðið þegar verkefnisstjórn hafnaði mati á Kjalölduveitu á þeim forsendum að um væri að ræða lítt breytta Norðlingaölduveitu, nota bene á landsvæði sem þegar er í verndarflokki.

Landvernd hafnar lagatúlkun Landsvirkjunar. Í því sambandi er rétt að benda á að Orkustofnun leggur ekki mat á landsvæði og rammaáætlunarlögin kveða skýrt á um hlutverk verkefnisstjórnar varðandi endurmat, sbr. 3. mgr. 9. gr.: „Verkefnisstjórn getur?… endurmetið virkjunarkosti og landsvæði sem gildandi áætlun nær til og lagt til breytingar á henni“.

Flokkun Alþingis í verndarflokk er yfirlýsing um friðun

Flokkun svæðis í verndarflokk er yfirlýsing um að svæðið sé svo verðmætt í náttúrufarslegu, menningarlegu og/eða samfélagslegu tilliti að það beri að friðlýsa fyrir orkunýtingu. Enda segja lögin skýrt að stjórnvöld skuli hefja undirbúning friðlýsingar svæða í verndarflokki strax og Alþingi hefur samþykkt tiltekinn áfanga rammaáætlunar (4. mgr. 6. gr.). Orkufyrirtæki geta á sama hátt hafið undirbúning að nýtingu svæða í nýtingarflokki. Samkvæmt rammaáætlunarlögum heyrir endurmat þessara flokka til undantekninga: „Ætla má að það verði einkum virkjunarkostir sem eru í biðflokki áætlunarinnar sem færist í annan flokk þótt ekki sé útilokað að virkjunarkostir í öðrum flokkum geti færst á milli flokka.“ (aths. með frumvarpi til laga nr. 48/2011, leturbreyting höfundar).

Það er fullkomlega óeðlilegt að stjórnsýslustofnun orkumála, Orkustofnun, hafi vald til að skikka verkefnisstjórn rammaáætlunar, þessa yfirlýsta sáttaferlis, til að endurmeta svæði sem ber að friðlýsa að lögum.

Ríkir jafnræði?

Orkugeirinn bendir á að jafnræði ríki í þessum efnum þar sem einnig megi taka upp virkjunarkosti í nýtingarflokki. En er jafnræðið e.t.v. meira í orði en á borði? Hafa náttúruverndarsamtök, ferðaþjónustuaðilar og aðrir sem bera hag náttúrunnar fyrir brjósti sama efnahagslegt bolmagn og stór orkufyrirtæki til að móta tillögu um endurmat og fylgja henni eftir?

Aðrar tillögur til breytinga á starfsreglum verkefnisstjórnar sem Landsvirkjun hefur haft frumkvæði að eru ennfremur til þess fallnar að gera ferlið pólitískara og tortryggilegra, ekki skýrara, þar á meðal tillaga um að umhverfisráðherra fari með yfirstjórn verkefnisstjórnar og faghópanna. Of langt mál er að fara út í þá sálma í þessari grein. Vel má vera að endurskoðaðar starfsreglur að hætti Landsvirkjunar auki sátt á þeim bæ og öðrum orkubæjum. En fari þær óbreyttar í gegn munu þær rústa sátt og tiltrú Landverndar á þessu mikilvæga ferli og ég hygg allra þeirra sem vita að framleiðsla unaðsstunda er ekki síður mikilvæg þjónusta náttúrunnar en framleiðsla kílówattstunda.