Auðvitað

Orð eru ekki alltaf eins saklaus og þau líta út fyrir að vera. Jafnvel prýðilega gegnsætt orð á borð við „listamannalaun“ getur skilað afar geigandi merkingu. Átt er við starfsstyrki sem sótt er um til skýrt afmarkaðra verkefna sem síðan kemur í hlut sérfróðra nefnda að meta hvort séu raunhæf. Umsækjandinn leggur undir allan sinn feril, verk sem hann hefur gefið út, sýnt eða flutt og í ljósi alls þessa tekur umrædd nefnd síðan ákvörðun. En það er sama hversu oft og hve vandlega þetta er útskýrt, sá skilningur sem furðu margir kjósa að leggja í orðið er: „laun sem falli þeim í skaut sem titli sig listamenn í símaskrá.“

Til samanlagðra starfsstyrkja við listsköpun varði íslenska ríkið á síðasta ári tæpum hálfum milljarði, en listastarfsemi lagði þessu sama ríki til fjögur prósent af þjóðartekjunum. Til samanburðar má geta þess að hlutur landbúnaðar er eitt prósent og sjávarútvegs 11%. Á móti kemur að ólíkt landbúnaði og sjávarútvegi er fræðilega mögulegt að lifa án lista. Að vísu hefur slíkt samfélag ekki enn þá litið dagsins ljós, en Íslendingar hafa áður bryddað upp á nýmælum. Til dæmis að taka þá skera Íslendingar sig um þessar mundir úr safni þjóðanna vegna menningarþátttöku almennings meiri en annars staðar tíðkast. Hér eru gefnar út og lesnar fleiri bækur á mann en í öðrum löndum, aðsókn að leikhúsum og tónleikum slær öll met. Engu að síður gerir fámennið að verkum að hér yrði listsköpun snöggtum fátæklegri ef ekki kæmu til styrkir. Svo ég nefni dæmi sem snertir rithöfunda sérstaklega þá telst meðal upplag af íslenskri skáldsögu vera um þúsund eintök – sem er í raun risavaxið og svarar til milljón eintaka í Bandaríkjunum, 220 þúsunda í Frakklandi, 20 þúsunda í Danmörku, og svo framvegis. Sem breytir ekki því að þóknun fyrir þúsund eintök stendur engan veginn undir þeirri vinnu sem þarf til verksins – en knýr samt bókaútgáfur, prentsmiðjur, auglýsingastofur, leggur fjölmiðlum til efni, nærir starfsemi bókasafna og er snar þáttur í menntakerfi landsmanna. Það gefur auga leið að starfslaun eru atvinnuhöfundum ekki aðeins nauðsynleg, þau eru forsenda þess að fjölmargir aðrir þættir samfélagsins virki.

Sem enn og aftur breytir ekki því að furðu margir virðast reiðubúnir að kosta töluverðum fjármunum til að svo megi ekki verða. Nú er löngu vitað að athafnir einstaklinga og þjóða ráðast ekki alltaf af skynsemi – raunar oft því öndverða. Fólk sér ofsjónum yfir þeim tæpa hálfa milljarði sem fer til samanlagðra starfsstyrkja listamanna – sem þó skila borðliggjandi ávinningi – en taka möglunarlaust á sig milljarða afskriftir banka og fyrirtækja, niðurgreiða með glöðu geði landbúnaðarafurðir, setja rétt svo í axlirnar þegar Húsnæðisstofnun tapar 230 milljörðum eða Seðlabankinn öðru eins í fallít banka og borgarstjórn Reykjavíkur sligar Orkuveituna með glórulausum framkvæmdum. En þegar kemur að úthlutun svokallaðra listamannalauna verður ekki bara árviss heldur langvarandi héraðsbrestur. Myndir birtast af völdum listamönnum, símalínur glóa, bloggin krauma og formaður fjárlaganefndar Alþingis býðst til að losa landsmenn við óværuna í eitt skipti fyrir öll.

Hvað var það aftur sem völvan klifaði á í ljóðinu langa, Völuspá? „Vituð ér enn, eða hvað?“ Sem á nútíma íslensku gæti útlagst: „Eruð þið að ná þessu?“