„In Memoriam?“

Ómar Ragnarsson frumsýndi nýlega mynd sína „In Memoriam?“ í Bíó Paradís. Fyrir áratug lauk hann við enska gerð myndarinnar og kynnti erlendis. Í myndinni varar hann við óafturkræfum áhrifum Kárahnjúkavirkjunar og þeim skaða sem framkvæmdin gæti valdið.

Nú, tíu árum síðar, gengur hann frá íslenskri útgáfu og bætir þar við upplýsingum um hvað eftir hafi gengið um fyrri spár. Þeir sem fylgst hafa með vita að nær allar „hrakspár“ um virkjunina hafa gengið eftir. Neikvæðu áhrifanna gætir í tilfellum mun hraðar en reiknað var með. Aurburðurinn frá Brúarjökli er ótrúlega ör. Gilið við Töfrafoss, sem kunnáttumenn gáfu hundrað ár til að fyllast, hvarf á tveimur árum. Hvað er langt í að lónið hætti að skila þeirri orku sem því var ætlað? Hvað hefur það grynnkað frá því að það myndaðist? Svæðið sem lónið fyllir fáum við aldrei aftur. Vitneskja um veður og vatnafar fyrri alda, sem lágu eins og opin bók, er varanlega glötuð. Sérstætt gróðurlendi og griðland dýra týnt fyrir fullt og allt. Fossar, hjallar og heiðaland sem heilluðu augað þurrkuð út. Hvernig geta menn verið svona skammsýnir? Hver gaf leyfi til að ráðskast þannig með náttúruna?

Síðustu tvær þrjá mínútur myndarinnar þyrmir yfir mann þegar höfundur tíundar væntingar og röskun sem menn svo upplifðu að framkvæmd lokinni. Áttatíu prósent starfsmanna við framkvæmdina voru útlendingar. Heimamönnum sem fjölga átti um 1.500 vegna virkjunarinnar og álvers á Reyðarfirði fjölgaði ekki, en húsnæði sem byggt var til að taka á móti nýbúunum stendur autt. Rekstur álversins gengur vel að sögn ráðamanna Alcoa, þeir njóta líka skattfríðinda og lágs orkuverðs.

Enn steinöld

Hver er svo staða Íslendinga vegna Kárahnjúkavirkjunar? Íslendingar borga nú kr. 8.47 fyrir kílóvattstundina sem þeir nota. Þessi tala hefur mjög hækkað síðan Kárahnjúkavirkjun tók til starfa. Hinu er aldrei flíkað hvað stóriðjufyrirtækin borga. Hitt kemur mjög á óvart hve stór hluti íslenskrar raforku fer til málmbræðslu. Heimamenn nota aðeins fimm prósent þeirrar orku sem framleidd er í landinu. Engin íslensk starfsgrein nýtur sömu fríðinda og Alcoa. Til að örva útflutning mætti örugglega ívilna til dæmis ylræktendum eða þeim sem sinna úrvinnslu sjávarfangs. Það mundi um leið ýta undir fullvinnslu og fullnýtingu. Við gætum örugglega gert meira af því að sinna orkufrekri hátækni. Í þessu tilfelli ríkir enn steinöld á Íslandi.

Síðasta snjallræðið er sæstrengur til Evrópu. Líklega er það þrisvar sinnum dýrari framkvæmd en Kárahnjúkavirkjun og mundi fara sömu leið. Framkvæmdaraðilar mundu fá allt sitt greitt að fullu, en þjóðin bera skaðann af lántökum sem hugsanlega skiluðu sér aldrei í arði. Hvernig stendur á því að stórframkvæmdamennirnir benda aldrei á leið til að afrekin þeirra skili hagnaði? Jarðýtur, gröfur, dýnamít og umturnun lands virðist vera lokatakmark.

Holl hugvekja

Enginn hefur barist jafn hetjulegri baráttu fyrir verndun íslenskar náttúru og Ómar Ragnarsson. Þetta er honum hjartans mál. Hann spyr aldrei um tíma eða kostnað. Veður eða aðrar hindranir stoppa hann ekki. Hann veit sem er að stóru augnablikin koma ekki aftur. Nú, eða aldrei! Hann býr yfir óþrjótandi elju, knúinn áfram af kölluninni.

Ómar fór margar ferðir til Noregs og eins til Bandaríkjanna til að kynna sér og mynda virkjanaframkvæmdir þar, einnig griðlönd og þjóðgarða sem stjórnvöld friðuðu fyrir ágengni virkjunarsinna. Hann segir að á tímum Kárahnjúkavirkjunar hefði hún aldrei verið leyfð þar sem verndunarsjónarmið voru einhvers metin. Einn félaga á Ómar sem hefur verið honum afar hollur. Það er Friðþjófur Helgason, besti heimildatökumaður á landinu. Myndin „In Memoriam?“ er holl hugvekja með ríkan boðskap og einstæð myndskeið. Því hvet ég alla sem unna landi sínu til að sjá „In Memoriam?“.