Hvers virði eru bankarnir?

Núverandi fyrirkomulag þar sem einkabankar sjá að mestu um útgáfu „peninga“ er ein af ástæðum þess að ójafnvægi ríkir í hagkerfinu. Fyrirkomulag peningaútgáfunnar hefur tekið breytingum í gegnum tíðina og sumar þeirra hafa aukið á vanda okkar. Hvernig er þessum málum háttað í dag?

Peningar eru lagðir inn á banka. Í framhaldi veitir bankinn jafn hátt lán og þá „skuldar“ bankinn tvöfalt það sem inn var lagt og „peningum“ í umferð hefur fjölgað. Upphæðin sem lögð var inn hefur tvöfaldast. Bæði sparifjáreigandinn og lántakinn eiga reikning í bankanum sem sýna plús og fé til ráðstöfunar. Eignir bankans á móti eru peningarnir sem lagðir voru inn og svo viðurkenning frá lántakandanum um að borga seinna.

Í krafti orðspors síns og með millibankalánum getur bankinn haldið áfram að lána einstaklingum. Fleiri fá inneign á reikningana sína gegn loforði um að borga síðar og „peningum“ í umferð fjölgar.

Í dag takmarkar bindiskylda útlánagetu, þ.e. peningaútgáfu bankanna, með því að klípa alltaf svolítið af hverju innláni, lítinn hluta, sem ekki má lána út aftur – hluta sem er settur til hliðar og geymdur, þ.e. brotaforðinn. Brotaforðakerfið setur því ákveðnar hömlur en bankar vilja að sjálfsögðu hafa útlánin sem mest, enda fást af þeim vextir.

Bankar gætu aukið magn útlána hömlulaust ef ekki væri einhver bindiskylda. Aðrar takmarkanir eru eiginfjárreglur og lausafjárskylda sem þó eru ekki meira hamlandi fyrir „peningaprentunina“. Bankar eru í raun alla daga að búa til peninga í formi útlána þótt flestir hugsi um þetta fyrirbæri sem pappírsseðla og mynt útgefna af ríkinu. Það form peninga er aðeins lítið brot af „peningum“ í umferð. Og þrátt fyrir bindiskyldu og brotaforða hafa skapast gífurleg vandamál á Vesturlöndum, sbr. Northern Rock í Bretlandi haustið 2007 þar sem of margir vildu fá peningana sína samtímis.

Hvað er heildarforðakerfi?

Þegar vel gengur vilja bankar lána sem mest og peningamagn vex með samsvarandi þenslu í hagkerfinu. Þegar illa gengur vilja bankar eðlilega innkalla lán, sem aftur dregur úr peningamagni í umferð. Augljóst er að þetta fyrirkomulag skapar vanda og áhugaverð lausn á því er heildarforðakerfi.

Heildarforðakerfi grundvallast á því að „sjálfstæð óháð stofnun“ ákvarði og gefi út allt peningamagn í umferð, byggt á stærð og verðmætasköpun hagkerfisins. Augljóslega er viturlegt að skoða hvort heildarforðakerfi er ekki betra fyrirkomulag en „peningaprentun“ bankanna. Ekki má gleyma að aukið magn peninga, umfram raunverulega verðmætasköpun í samfélaginu, rýrir verðgildi þeirra og skapar verðbólgu.

Þessi hugmynd er hvorki ný né óumdeild en hefur samt ekki verið sett í framkvæmd. Hagsmunir banka og ótti við breytingar eru sennilega besta svarið. Það að óháð nefnd eða ráð ákveði peningamagn í umferð kallar líka á umræðu. Hvernig er hægt að tryggja að peningamagn í umferð samsvari stærð hagkerfis og hagvexti? Að sjálfsögðu verður að tryggja sjálfstæði, hlutlægni og gegnsæi slíkra ákvarðana.

Bankar myndu áfram sjá um „verðbréfasjóði“, umsýslu sparnaðar og fjármálaþjónustu. Með „verðbréfasjóði“ er átt við sjóði sem fjárfesta í margvíslegum skilríkjum, þ.e. pappírum sem vísa á undirliggjandi verðmæti. Slíkir pappírar geta verið mjög seljanlegir eða nánast ígildi peninga eða fjárfest er til lengri tíma í varanlegri eignum. Þótt heildarforðakerfi byggi á að sparnaður sé meira bundinn heldur en í brotaforðakerfi geta fjármunir samt verið mjög aðgengilegir.

Almenningur í Bandaríkjunum leggur t.d. mikið af sparnaði í verðbréfasjóði (e. mutual funds) og getur með tengdum veltureikningum notað þá fjármuni fyrir daglegum útgjöldum. Vel mætti hugsa sér að slíkir reikningar nytu aukinnar verndar. Bankar hafa því stórt hlutverk þótt þeir fái ekki að búa til peninga.

Til frekari fróðleiks er bent á vefinn betrapeningakerfi.is og umsögn Frosta Sigurjónssonar til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis í desember 2012.