Atvinnustefna og nýsköpun

Undanfarið hefur átt sér stað talsverð umræða um atvinnustefnu í kjölfar hruns bankakerfisins. Flestir eru á því að stjórnvöld eigi að grípa til aðgerða til þess að forðast atvinnuleysi og flýta endurreisn. Reynslan sýnir að hvorugu markmiði er hægt að ná á árangursríkan hátt án nýsköpunar.

Eftirfarandi er fyrsta greinin af þremur um tengsl atvinnustefnu og nýsköpunar í íslensku samfélagi. Sú fyrsta fjallar um sjávarútveg, önnur um orkuframleiðslu og stóriðju, sú þriðja um tækifæri til nýsköpunar við núverandi aðstæður. Markmið okkar er að benda á þá þversögn sem felst í kröfum um að ganga enn lengra á takmarkaðar auðlindir landsins meðan tækifæri blasa við til alþjóðlegrar nýsköpunar. Kjarni málsins er að frekari auðlindanýting án nýsköpunar er óhagkvæm og hefur lítil varanleg áhrif á atvinnustig. Það sem verra er; hún vinnur gegn möguleikum okkar til að nýta önnur tækifæri.



Auðlindir hafsins voru forsenda íslensks velferðarsamfélags

Fiskveiðar og fiskvinnsla eru þær atvinnugreinar sem sköpuðu efnahagslegar forsendur fyrir íslensku velferðarsamfélagi. Með betri aðgangi að mörkuðum, útvíkkun landhelginnar, markvissum fjárfestingum og tækniframförum jókst verðmæti fiskútflutnings meira en þrjúhundraðfalt á árunum 1940-1975.

Á áttunda áratugnum fór að bera á minnkandi stærð fiskistofna, sérstaklega botnfisks, til viðbótar við hefðbundnar sveiflur í veiðum. Til að takast á við það og jafna viðvarandi sveiflur sem einkenndu greinina og þar með atvinnulífið í heild var tekið upp fiskveiðistjórnunarkerfi með framseljanlegum veiðiheimildum.

Fiskveiðistjórnun hefur gengið betur hér en víðast hvar annars staðar. Á meðan fiskistofnar hafi hrunið víða um heim hefur staðvirt verðmæti íslenskra fiskafurða aðeins dregist saman um rúm 10% á tímabilinu 1979 til 2004. Skýringuna á þessum árangri má rekja til hagræðingar í rekstri fyrirtækjanna, bættri vörumeðferð og markvissara markaðsstarfi.

Fiskveiðistjórnunarkerfinu fylgdu bæði fyrirséðar og ófyrirséðar breytingar. Eignasamþjöppun var óhjákvæmileg og var reyndar hluti þeirrar hagræðingar sem nýja kerfið bauð upp á. Öflugri fyrirtæki voru forsenda hagræðingar og þátttöku í hlutabréfamarkaði, en þar fékk greinin sem lengi hafði verið fjársvelt aðgang að fjármunum til rekstrar og vaxtar. Sett var hámark á kvótaeign einstakra fyrirtækja til þess að þessi þróun gengi ekki of langt. Þrátt fyrir það hefur eignasamþjöppunin orðið meiri en vænst var.

Aðrar breytingar voru ekki eins fyrirséðar. Skuttogaravæðingin breyttist í frystitogaravæðingu sem síðar leiddi til aðskilnaðar veiða og staðbundinnar vinnslu með tilheyrandi byggðaröskun. Því minna sem fiskur er unninn þeim mun verðmætari er afurðin og flugfiskurinn og sjófrystar afurðir til uppþíðingar verða verðmætari en afurðir unnar í landi. Alþjóðleg nýsköpun í framleiðslu fiskvinnslutækja sem bættu nýtingu og vörumeðferð í sjávarútvegi, t.d. á vegum Marel og Sæplasts, reyndist almennt haldgóð í matvælaframleiðslu. Það opnaði möguleika sem voru miklu víðtækari en fyrir var séð, ekki einungis fyrir fyrirtækin sjálf heldur fyrir alþjóðlega nýsköpun á Íslandi.



... en aukin nýting skapar fá tækifæri til frekari verðmætasköpunar

Í dag eru tæplega 5% starfa á vinnumarkaði tengd fiskveiðum og fiskvinnslu á meðan útflutningur sjávarafurða er 42% af heildarútflutningi. Þessar atvinnugreinar eru því enn þá mikilvæg uppspretta erlendra gjaldeyristekna en hafa lítil áhrif á atvinnustig þjóðarinnar. Þorskur, ýsa og aðrar botnfiskstegundir stóðu fyrir tveimur þriðju af útflutningsverðmætum sjávarfangs árið 2009 og eru því undirstaða þessara verðmæta. Vegna hættu á ofveiði er ekki skynsamlegt að ganga enn frekar á þessar tegundir og frekari landvinnsla með lögboði er ólíkleg til að auka verðmæti þeirra.

Niðurstaðan er þá sú að sjávarútvegur heldur sínu mikilvægi í þjóðarbúskapnum en fá tækifæri eru til aukinnar verðmætasköpunar með meiri veiði eða frekari landvinnslu. Hins vegar má með markvissri vöruþróun, útsjónarsemi og vöruvöndun auka verðmætasköpun enn frekar, sérstaklega ef það skilar sér í alþjóðlegri nýsköpun sem smám saman nýtist á fleiri sviðum en í sjávarútvegi. Þær áherslur þarf að leggja í atvinnustefnu stjórnvalda.