Úreltar lausnir byrgi ekki sýn

Milli áranna 1990 og 1995 fór árlegur útflutningur á hugbúnaði úr nánast engu í 800 milljónir króna. Á sama tíma tvöfaldaðist útflutningur á fiskvinnsluvélum og rafeindavogum; sala lyfja og stoðtækja meira en tífaldaðist. Samtals var útflutningur hátæknigreina árið 1995 aðeins um 1% af gjaldeyristekjum. Árið 2006 skiluðu þær um 6% af gjaldeyristekjum og útflutningur á hugbúnaði losaði 6 milljarða króna.

Ársvelta tölvuleikjafyrirtækisins CCP var orðin vel yfir 5 milljarða króna árið 2009. Og auðvelt að benda á fleiri þekkingarfyrirtæki sem eru orðin eða stefna í að verða stórfyrirtæki á íslenskan mælikvarða. Á sama tíma var ársvelta eins stærsta sjávarútvegsfyrirtækis landsins, HB Granda, um 20 milljarðar.

Þessi grein er síðasta af þremur greinum okkar um tengsl atvinnustefnu og nýsköpunar. Markmið okkar er að benda á þá þverstæðu sem felst í því að hvetja til aukinnar auðlindanýtingar um leið og tækifæri blasa við til alþjóðlegra samkeppnishæfrar nýsköpunar.

Þrátt fyrir bólu og hrun lifir vísir að alþjóðlegri nýsköpunÁ 20. öld þróaðist Ísland frá því að vera eitt af fátækustu ríkjum Evrópu í að vera eitt af þeim ríkustu sé tekið mið af þjóðartekjum á íbúa. Í kjölfar uppbyggingar á norrænu velferðarkerfi, útfærslu landhelginnar, markvissra fjárfestinga í sjávarútvegi, fríverslunarsamninga og allvíðtækrar einkavæðingar var hagkerfi landsins við upphaf 21. aldar eitt það opnasta í heimi, menntun að eflast, víðtæk fyrirtækjatengsl til staðar í mörgum atvinnugreinum, vísir að alþjóðlega samkeppnishæfri nýsköpun og góður aðgangur að erlendu fjármagni. Nokkrum árum síðar hrundi bankakerfið.

Allt fram á miðjan áttunda áratuginn snerist nýsköpun á Íslandi fyrst og fremst að taka upp nýjungar að erlendri fyrirmynd. Vendipunkturinn varð þegar hægt var að umbreyta sjávarútvegstengdri þekkingu og verkfærni í þekkingu til framleiðslu á alþjóðlega samkeppnishæfum lausnum. Frumkvöðlar í sjávarútvegi opnuðu dyrnar og fljótlega fór að bera á svipuðum sprotum í öðrum atvinnugreinum, s.s. Össur sem nýtti sér nýjungar í efnistækni til þróunar stoðtækja. Fjölþætt menntun erlendis tók að skila sér í hagnýtum verkefnum á sviði útflutings.

Í stað þess að styrkja þennan vísi að alþjóðlegri nýsköpun hafði einkavæðing og útrás bankanna þveröfug áhrif. Þrátt fyrir erfiða stöðu hafa á síðstu árum þróast allmörg þekkingarfyrirtæki sem hafa vaxið innan sérhæfðra markaða á alþjóðavettvangi og hafa nær allar sínar tekjur erlendis frá. Þessi fyrirtæki voru mörg hver ósýnileg þegar öll athyglin beindist að uppgangi fjármálakerfisins og stórtækra alþjóðlegra fjárfestinga. Í dag hafa mörg þeirra víðtæka möguleika til vaxtar en skortur á starfsfólki er að verða aðkallandi á sumum sviðum.

Uppbygging á grunngerð netheima skapar fjölmörg ný tækifæriStærstu fyrirtæki heims segja oft til um þá grunngerð samfélagsins sem er að byggjast upp á hverjum tíma. Á 20 öldinni voru það olíufyrirtæki og bílaframleiðendur. Í lok aldarinnar var tölvutækni að breytast í upplýsingatækni og Microsoft var stærsta fyrirtæki heimsins. Nú er upplýsingatæknin orðin að netheimum og Google, sem var stofnað 1998, að verða eitt öflugasta fyrirtæki heims. YouTube var stofnað 2005 (nú í eigu Google), Wikipedia 2001, Skype 2006, Facebook 2004. Öll þessi fyrirtæki hafa fleiri hundruð milljónir notenda um allan heim og eru mikilvægur hluti af daglegu lífi margra Íslendinga, sérstaklega yngri kynslóðarinnar. Fimm árum eftir stofnun fésbókarinnar vísaði forseti Íslands til undirskrifta á þeim vettvangi sem meginröksemd fyrir að hafna niðurstöðu meirihluta Alþingis í IceSave-deilunni.

Í netheimum er uppbygging í fullum gangi, bæði á grunngerð og framboði á þjónustu. Þar eru fjölmörg verkefni fyrir handverksfólk á sviði tækni og lista því svipað og í raunheimum þarf tækni, notagildi og fagurfræði að spila saman ef vel á að vera. Hugmyndir flæða á milli net- og raunheima sem hafa gangkvæm áhrif hver á annan. Fámenni eyríkisins takmarkar ekki stærð markaðarins, flutningskostnaður er óverulegur og lítil sem engin fjárfesting í tækjum og búnaði. Það sem þarf er fólk sem skilur þarfirnar og hefur sérþekkingu og færni til að uppfylla þær.

Hér er aðalatriðið að nú þegar er búið að leggja til meginforsendurnar hér á Íslandi til þess að taka þátt í þessari uppbyggingu; menntakerfi og starfsvettvang. Ekki þarf stórfelldar fjárfestingar með lánsfjármagni sem ekki er til. Menntakerfið er hluti þeirra samgæða sem almenn sátt er um og starfsvettvangurinn byggir á grunngerð Internetsins sem er að mestu til staðar. Flöskuhálsinn er í flestum tilfellum fólkið.

Úreltar lausnir mega ekki byrgja sýnHér er komið að þeirri alvarlegu þverstæðu sem bent hefur verið á í greinunum tveimur sem þegar hafa verið birtar. Að litið sé á að samfélagið sé á tæknistigi millistríðsáranna og að ríkisvaldið þurfi að hafa frumkvæðið með því að leggja fram fjármuni til að búa til atvinnutækifæri. Að það sé talið árangursríkt að þróa og efla starfsgreinar með óhagkvæmum fjárfestingum sem skili fáum störfum. Að hægt sé að ganga stöðugt lengra í nýtingu takmarkaðra náttúruauðlinda í nafni sjálfbærni. Á sama tíma virðast blasa við ótakmörkuð tækifæri til óefnislegrar og alþjóðlegrar nýsköpunar sem er mannaflsferk, aflar gjaldeyristekna og þarfnast lítils lánsfjármagns.

Tækifæri sem horfa til framtíðar frekar en til fortíðar. Mikilvægasta verkefni stjórnvalda í atvinnumálum á næstu misserum er að standast þrýsting um gamaldags lausnir á núverandi vanda þjóðarinnar. Þar dugar ekki að vísa til fagurra orða í stefnuyfirlýsingu um nýsköpun og sjálfbærni. Það þarf að standa við þau.