Eftirlitshlutverk Alþingis

Íslenskt samfélag stendur á margan hátt á tímamótum. Hrun fjármálakerfisins hér á landi og ein dýpsta kreppa í íslensku efnahagslífi á síðari tímum leiðir ekki aðeins hugann að þeirri óráðsíu sem virðist hafa einkennt rekstur bankanna og margra fyrirtækja sem flugu hátt á veikburða útrásarvængjum heldur einnig að stjórnkerfinu í heild og þeim gildum sem það er reist á. Hrunið hefur enda leitt til mjög mikillar samfélagsumræðu um lýðræði og ríkisvald þar sem hlutverk Alþingis og tengsl þess við framkvæmdarvaldið hefur oft borið á góma.

Lýðræðislegur grundvöllur stjórnsýslunnar

Hér á landi liggur uppspretta opinbers valds hjá þjóðinni. Hún velur sér fulltrúa til setu á Alþingi, ekki aðeins til að ákveða hvaða lög eigi að gilda í landinu og hvernig fjármunum ríkisins skuli ráðstafað, heldur ræður afstaða þingmanna einnig skipun ríkisstjórnarinnar. Ráðherrar, æðstu handhafar framkvæmdarvalds, verða að hafa traust meirihluta þingmanna og bera ábyrgð á embættisathöfnum sínum gagnvart Alþingi og á þennan hátt fær starfsemi framkvæmdarvaldsins lýðræðislegan grundvöll til að starfa á. Þetta eru allt atriði sem ég tel að standa beri vörð um í okkar stjórnskipun.

Ákveðnar skyldur fylgja aftur á móti þessari stöðu Alþingis. Það er hlutverk þess að fylgjast með því að starfsemi ríkisstjórnar og stjórnsýslunnar í heild samrýmist þeim áherslum sem þingið vill að stjórnvöld hafi að leiðarljósi. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því litið að mikil áhersla á myndun meirihlutastjórna hér á landi og flokkshollusta þingmanna getur hamlað því að þingið haldi uppi virku eftirliti með ríkisstjórninni. Því er mikilvægt að Alþingi sé vakandi og hugi stöðugt að því hvernig rækja megi þetta lýðræðislega hlutverk sitt.

Reglur um þingeftirlit – ábendingar um úrbætur

Til að varpa skýrara ljósi á eftirlitshlutverk þingsins ákvað forsætisnefnd á síðasta ári að frumkvæði forvera míns, Sturlu Böðvarssonar, að fela vinnuhópi undir forystu Bryndísar Hlöðversdóttur, aðstoðarrektors og forseta lagadeildar Háskólans á Bifröst, að fara yfir lagareglur sem fjalla um þing­eftirlit, bera þær saman við reglur í nágrannaríkjunum og koma með ábendingar um úrbætur. Umboð vinnuhópsins var víðtækt og átti hann að skila forsætisnefnd skýrslu að ári liðnu. Þessi skýrsla liggur núna fyrir og hafa niðurstöður vinnuhópsins verið kynntar fyrir forsætisnefnd. Skýrslan er jafnframt birt á vef Alþingis og þannig aðgengileg almenningi.

Í skýrslunni er bent á fjölmörg atriði sem hægt er að bæta og ýmsar hugmyndir reifaðar. Sum atriðin fela í sér tæknilegar lagfæringar en önnur miða að róttækari endurskipulagningu á starfsemi þingsins. Athygli vekur t.d. hversu ófullkomnar reglur um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra eru hér á landi í samanburði við nágrannaríkin. Úr því verður að bæta enda afar mikilvægt að tryggt sé að ávallt séu lagðar réttar og nægilega greinargóðar upplýsingar fyrir Alþingi til að það geti gegnt lýðræðislegu hlutverki sínu.

Þá er vert að vekja athygli á þremur atriðum sem koma fram í skýrslunni sem eiga að geta leitt til virkara eftirlits af hálfu þingsins þrátt fyrir ríka hefð fyrir meirihlutastjórnum og flokkshollustu þingmanna.

Skýrari línurÍ fyrsta lagi kemur fram í skýrslunni að hér vantar skýrari verkferla fyrir athugun mála þar sem upp koma álitamál um ákvarðanir ráðherra og vinnubrögð í stjórnsýslunni. Samkvæmt núgildandi reglum er óskýrt hver á að hafa frumkvæði í málum af þessu tagi og hvernig þau eru meðhöndluð innan þingsins. Af þessum sökum á þingið erfitt með að komast að sameiginlegri niðurstöðu í slíkum málum sem er í raun óviðunandi fyrir alla aðila. Annars staðar á Norðurlöndum og víðar í Evrópu hefur meiri rækt verið lögð við þessi atriði og ljósara hvernig þingin standa að athugun á störfum ráðherra og stjórnsýslunnar. Mikilvægt er að skoða reynslu þeirra á þessu sviði.

Auka þarf rétt minni hlutansÍ öðru lagi er í skýrslunni bent á að auka megi möguleika stjórnarandstöðunnar til að hefja athugun mála og kalla eftir upplýsingum sérstaklega innan þingnefnda, enda fellur það almennt í hlut stjórnarandstöðunnar að halda uppi virku eftirliti og veita ríkisstjórninni aðhald. Aukin réttindi minni hlutans hljóta að vera sérstaklega mikilvæg hér á landi þar sem hefðin kennir okkur að leiðtogar stjórnmálaflokkanna leggja allt í sölurnar til að mynda sem öflugasta meirihlutastjórn. Þá hafa reglur víða í nágrannaríkjunum verið tekin til endurskoðunar með það að markmiði að tryggja betur réttindi stjórnarandstöðunnar og Evrópuráðið samþykkt tilmæli til aðildarríkjanna í þá veru.

Gula spjaldiðÍ þriðja lagi er bent á að beita megi mildari úrræðum en vantrausti eða ákæru til að koma á framfæri athugasemdum eða gagnrýni þingsins á vinnubrögð í stjórnsýslunni, með öðrum orðum að hægt sé að grípa til gula spjaldsins í stað þess að þingmeirihlutinn geti aðeins veifað því rauða. Ef stjórnar­þingmenn telja vinnubrögð sem ráðherra ber ábyrgð á ámælisverð er líklegra að þeir geti stutt slíka tillögu fremur en að lýsa yfir vantrausti á ráðherrann. Eins og bent er á í skýrslunni er þó ekki þörf á því að gera breytingar á reglum til að fylgja þessari ábendingu eftir, einstakir þingmenn og þingnefndir geta lagt fram þingsályktunartillögur þar sem viðhorf þingsins til málefna stjórnsýslunnar koma fram. Pólitískar hefðir og núgildandi regluumhverfi ýta þó ekki undir það.

Eftirlitshlutverk Alþingis verður að styrkja

Hér á landi er of algengt að álitamál um vinnubrögð ráðherra og annarra stjórnvaldshafa, t.d. um embættaveitingar, endi með pólitískum ásökunum í þingsal án sanngjarnrar athugunar og yfirvegaðrar umræðu.

Stjórnarmeirihlutinn stendur þá jafnan með ríkisstjórninni og efnisleg niðurstaða fæst ekki í málið. Með því að leggja við hlustir og huga nánar að þeim atriðum sem hér hafa verið gerð að umtalsefni má ef til vill færa umræðuna upp úr farvegi flokkspólitískra átakastjórnmála af þessu tagi.

Til að mæta sívaxandi kröfu um lýðræðisleg og málefnaleg vinnubrögð í íslenskum stjórnmálum er mikilvægt að áfram verði unnið með þær ábendingar og tillögur sem koma fram í skýrslu vinnuhópsins. Hefur forsætisnefnd þegar samþykkt að bregðast við ábendingum vinnuhópsins með jákvæðum hætti og er vinna þegar hafin við undirbúning að breytingum á löggjöf sem miða að því að styrkja eftirlitshlutverk Alþingis.

Hér er mikilvægt mál á ferðinni sem hefur sérstaka skírskotun til okkar nú. Bæta þarf lagarammann um eftirlit Alþingis með störfum ráðherra og stjórnsýslunnar og styrkja þannig lýðræðislegan grundvöll stjórnskipunarinnar.

Höfundur er forseti Alþingis.