Faglegar ráðningar

Í grein minni um pólitískar vinaráðningar sem birtist hér í Fréttablaðinu hinn 11.nóvember sl. lagði ég til að sett yrði á laggirnar ráðningarstofa stjórnsýslunnar. Ástæðan er sú að eftirlit umboðsmanns Alþingis með ákvörðunum stjórnsýslunnar er þess eðlis að því er einungis ætlað að taka mál til skoðunar eftir að ákvörðun hefur verið tekin og þá því aðeins að ákvörðun sé kærð. Verði niðurstaða af kæru kærandanum í vil getur kærandi höfðað skaðabótamál.

Ráðningarákvörðunin sem kærð var stendur hins vegar óhögguð og sá sem hana tók hefur náð sínu fram, en þarf sjálfur ekki að axla beina ábyrgð á ákvörðuninni. Þetta eftirlitskerfi býður því bæði upp á hrakval og freistnivanda: hrakval vegna þess að ekki er með öllu ljóst hvað raunverulega ræður ákvörðunum um ráðningar í stöður hins opinbera, og freistnivanda vegna þess að sá sem tekur ákvörðun nær sínu fram þrátt fyrir kæru og þarf ekki að axla beina ábyrgð á niðurstöðum kærunnar.

Embætti umboðsmanns Alþingis fer með eftirlit með stjórnsýsluákvörðunum þ.m.t. ákvörðunum um ráðningar í embætti og störf innan stjórnsýslunnar. Þetta eftirlit er „eftir-á-eftirlit", (e. ex-post) þar sem umboðsmanni er ætlað að rannsaka ákvarðanaferlið eftir að ákvörðun hefur verið tekin og þá einungis ef einhver kærir ákvörðunina. Hafi ráðuneyti eða opinber stofnun brotið reglur um t.d. auglýsingar á lausum störfum þá er það matsatriði hjá umboðsmanni, fái hann ábendingu um brotið, hvort embættið eigi að bregðast við eða ekki. Inngrip í málið er alls ekki sjálfgefið enda málið á þessu stigi ekki í verkahring umboðsmanns. Rétturinn til að kæra ákvörðun á að duga til að þeir sem eru að taka ákvarðanir viðhafi vönduð og gegnsæ vinnubrögð sem standist eftiráskoðun umboðsmanns Alþingis ef til kæru kemur. Komist umboðsmaður við skoðun slíkrar kæru að þeirri niðurstöðu að ranglega hafi verið staðið að ráðningarákvörðun ógildir það ekki ráðninguna. Hún stendur.

Ráðningastofa stjórnsýslunnar á að veita framkvæmdavaldinu aðhald með því að koma að þessu ferli strax í upphafi og annast val og ráðningu í æðstu embætti og áhrifastöður innan framkvæmdavaldsins. Þannig á ráðningarstofan að geta staðlað gæði og öryggi þeirrar þjónustu sem stjórnsýslunni er ætlað að veita þeim kjörnu fulltrúum sem fara með framkvæmdavaldið hverju sinni, þ.e. ráðherrum, með því að sjá til þess að ákvarðanir um ráðningar séu byggðar á sambærilegu mati á umsækjendum sem allir uppfylla tilteknar kröfur um menntun, hæfni og reynslu. Með gegnsæjum hætti er hér reynt að tryggja að framsali valds frá þingi til framkvæmdavalds fylgi bestu hugsanleg skilyrði hvað varðar mannauð og þekkingu. Höfuðáherslan er á faglega stjórnsýslu sem hefur þá skyldu, hæfni og þekkingu að geta þjónað kjörnum fulltrúum án tillits til þess hvaða stjórnmálaflokki þeir tilheyra. Í þessari tegund eftirlits er lagt upp með það að í upphafið skyldi endinn skoða, þ.e. „fyrirfram-eftirlit" (e. ex-ante).

Fyrirmyndin að ráðningarstofu stjórnsýslunnar er sótt m.a. til Bretlands, Ástralíu og Canada (Civil/Public Service Commission). Auk ráðninga í æðstu embætti og áhrifastöður verði ráðningarstofunni falið að fara með samræmda innleiðingu siðareglna fyrir ráðherra og starfsfólk stjórnarráðsins og aðlögun alþjóðlegra leiðbeininga þar um í stjórnarráðinu öllu. Slík ráðningarstofa myndi nýta sér þjónustu ráðningar- og mannauðsfyrirtækja á markaði upp að ákveðnu stigi í ráðningarferlinu eins og nú er raunin.

Hins vegar er fráleitt að útvista alfarið ráðningum í æðstu embætti stjórnsýslunnar. Ekkert stórfyrirtæki myndi láta öðrum eftir að velja lykilstarfsmenn fyrirtækisins. Slíkt ætti heldur ekki að eiga sér stað með stjórnsýsluna sem er hluti af hinu lýðræðislega ferli. Stjórnsýslan verður að hafa á að skipa stjórnendum sem hafa sérhæft sig í framkvæmd lýðræðislegra vinnubragða og stjórnun í hápólitísku umhverfi. Þingskipuð nefnd ætti að hafa eftirlit með starfsemi ráðningarstofu, því tilgangurinn er einmitt sá að færa aðhaldið með gæðum og hæfni stjórnsýslunnar frá flokkspólitískum áhrifum ráðherravaldsins en nær hinu almenna lýðræðislega valdi, þ.e. þinginu. Hin þingskipaða nefnd ætti jafnvel að lúta formennsku fulltrúa minnihlutans á þingi. Sú leið er í samræmi við þær hugmyndir sem uppi eru um að styrkja eftirlitshlutverk þingsins.

Starfsemi ráðningarstofu stjórnsýslunnar getur m.a. dregið úr kostnaði sem kann að fylgja skaðabótakröfum á hendur ríkinu og einnig persónulegum kostnaði þeirra sem fara þá erfiðu leið að leita réttar síns hjá umboðsmanni Alþingis.

Höfundur er stjórnsýslufræðingur.