Þjóðaratkvæði í stjórnarskrá

Stjórnarskráin - dr. Jóhann M. Hauksson Nýlega hefur sannast að það er eðlilegt að þjóðin fái að taka endanlega ákvörðun í mikilvægum málum. Þrátt fyrir það hefur fjölmiðlamálið sýnt greinilega að núverandi málskotsréttur er ófullnægjandi. Í fyrsta lagi er óásættanlegt að stjórnvöld geti tekið ýmsar ákvarðanir án þess að þjóðin hafi nokkra möguleika á að hafa hönd í bagga. Það á við um þær ákvarðanir sem hefðu afdrifaríkar afleiðingar. Í því sambandi má hugsa til stofnunar hers, sem óhjákvæmilega mundi kosta landsmenn miklar fúlgur, eða inngöngu í ESB sem hefði gríðarleg áhrif á stjórn landsins (en um það yrði ekki þjóðaratkvæðagreiðsla þó að breyta þyrfti stjórnarskránni ef Ísland gengi í ESB). Einnig virðist óásættanlegt að valdamenn taki mjög óeðlilegar ákvarðanir án þess að þjóðin fái nokkuð um það sagt. Hér verður manni strax hugsað til fjölmiðlalaganna, svo ekki sé talað um það ef stjórnvöld ætluðu að brjóta upp fyrirtæki sem þeim væri illa við ("markaðsráðandi fyrirtæki á matvörumarkaði" eins og Halldór Ásgrímsson kallar það, í Viðskiptablaðinu 7. maí 2004). Þá hefur þetta mál sýnt að óásættanlegt er að komið sé undir einum manni, forsetanum, hvort þjóðin er spurð álits varðandi slík mál. Þegar hann er kosinn vita kjósendur einfaldlega ekki hvort hann hefur bein í nefinu, eða þá hvaða skoðanir hann kann að hafa varðandi það hvaða mál eru þess eðlis að þjóðin ætti að fá að taka um þau endanlega ákvörðun. Eðlilegra væri að taka upp þá reglu að ákveðinn fjöldi landsmanna gæti krafist þess að þjóðaratkvæði réði úrslitum um lagafrumvörp. Þá mætti hugsa sér að þau skilyrði sem þyrfti að uppfylla til að frumvörpum væri skotið til þjóðarinnar væru þannig að aðeins fá mál fengju þá afgreiðslu; þau sem fólki þættu mikilvægust. Til dæmis mætti krefjast undirskriftar 20% kosningabærra manna, eða eitthvað slíkt. Þá þyrfti einhver viðmið um þátttöku í atkvæðagreiðslunni, eins og að helmingur atkvæðisbærra manna tæki þátt í henni, til að koma í veg fyrir að hávær minnihluti ráði úrslitum. Ráðamenn hér á landi hafa löngum tekið stirt í hugmyndir um þjóðaratkvæði. Sagt hefur verið að fólk sé búið að kjósa í þingkosningum og að það nægi: Þjóðin eigi ekkert að ákveða annað. Í raun er ástæðan sú að þeim finnst það óþægilegt að ráða ekki öllu; þægilegra að ákveða einir í "reykfylltum bakherbergum" ... eða við sérdúkað borð. Hins vegar er það lýðræðislegra að þjóðin geti tekið þátt í einstökum ákvörðunum, og þótt lýðræðið geti verið óþægilegt fyrir suma, þá er það gott og réttlátt fyrir fjöldann.