Blaðamaður buslar í Kleifarvatni

Skáldskapur og veruleiki - Eysteinn Þorvaldsson íslenskufræðingur Það vakti forvitni mína þegar ný glæpasaga eftir Arnald Indriðason var kynnt, og hún var sögð gerast öðrum þræði meðal íslenskra stúdenta í Leipzig á sjötta áratug síðustu aldar. Ég var sá fyrsti sem þar hóf nám eftir stríð, einmitt á sjötta áratugnum, en ári seinna kom Hjörleifur Guttormsson og undir lok áratugarins þrír í viðbót. Vorum við kannski orðnir að sögupersónum hjá þessum vinsæla höfundi? Ég las skáldsögu Arnalds en komst að raun um að ekkert í þessum drjúga söguþræði hans í Leipzig er í samræmi við raunveruleikann. Arnaldur hefur auðvitað viljað hafa þetta svona; rithöfundur hefur að sjálfsögðu frjálsar hendur, en þegar hann staðsetur og tímasetur sögu sína svona nákvæmlega, býst maður við að hann kanni sögusviðið, mannlífið og andrúmsloftið þar sem hann lætur persónur sínar vera á ferli. Við þekkjum slík vinnubrögð hjá góðum höfundum og nægir að nefna Halldór Laxness og Gunnar Gunnarsson. Í Fréttablaðinu er haft eftir Arnaldi að þetta séu "bara leiktjöld" og það er áreiðanlega heiðarlegt tilsvar. Hann hefur ekki reynt að setja sig inní veröldina eins og hún var. Jafnframt minna þessi daufu leiktjöld okkur, börn kalda stríðsins, á það hversu margt mergjað söguefni liggur í þessum tíma eftirstríðsáranna og lífi ungra Íslendinga í rústum Evrópu, sem hugmyndafræðilega var líka í sárum. Framarlega í bók sinni getur Arnaldur um "Das rote Kloster", nafngift sem einhverjir notuðu um blaðamannadeild háskólans í Leipzig. En þetta er líka titill á ágætri bók eftir Brigitte Klump og þar hefði glæpasöguhöfundurinn getað fengið gagnlegar heimildir hefði hann kært sig um þær. Arnaldur Indriðason er ekki á höttunum eftir slíku efni; krimmar hans eru að hætti algengrar formúlu glæpasagna, en sumir samtímahöfundar eru þó farnir að hyggja að hugmyndalegum átökum í glæpareyfurum og nægir þar að nefna Dan Brown. Hið yfirborðslega orðaskak í Kleifarvatni um sósíalisma er auðvitað meinlaust. En vegna þess að höfundur hefur útnefnt stað og tíma í Leipzig þá er það í besta falli hvimleitt að hann skuli búa til lævísi, launráð og sundrungu meðal íslensku stúdentanna. Í raunveruleikanum var þetta nefnilega einstaklega samheldinn, hreinskilinn og skemmtilegur hópur og öll launmál víðs fjarri. Í grein í Fréttablaðinu 20. nóvember sl. skrifar Árni Snævarr grein sem nefnist "Kalda stríðið snýr aftur í Kleifarvatni". Fyrst hélt ég að þetta ætti að vera umsögn eða ritdómur um sögu Arnalds, en ekki þarf langt að lesa til að sjá að Árni er að burðast við að gera það sem höfundur Kleifarvatns ætlaði sér alls ekki, nefnilega að heimfæra söguna upp á lifandi persónur. Það tekst óhönduglega. Hann minnist á SÍA-gögnin sem innbrotsþjófur stal handa Morgunblaðinu á sínum tíma en Arnaldur hefur ekki notað þau. Einnig notar Árni tækifærið til að kynna eigin ritsmíðar en ósmekklegust er aðdróttun hans um að Guðmundur heitinn Ágústsson hafi "gengið á mála hjá leyniþjónustunni". Menn gátu lent í Stasi-skjölunum af furðulegasta tilefni og Guðmundur skýrði skilmerkilega frá því hvernig nafn hans komst í þau. Með grein sinni birtir Árni mynd sem ég lánaði honum fyrir mörgum árum með því skilyrði að ég myndi sjálfur semja myndartextann ef hann birti hana. Hann hét því og lofaði einnig að skila myndinni. Hvorugt hefur hann efnt. Myndin er tekin í hinum sögufræga Auerbachs-kjallara á "messutíma". Þegar hinar stóru vörusýningar voru haust og vor í Leipzig, komu jafnan margir Íslendingar til borgarinnar. Það var öruggt að hitta þá fyrir á þessum veitingastað. Við slíkt tækifæri er myndin tekin. Á henni eru þrír háskólastúdentar, þrír kaupsýslumenn, tveir íslenskir og einn þýskur, og svo Einar Olgeirsson. Eins og sjá má eru menn að dreypa á kampavíni í þessu ágæta samkvæmi. Nokkrir lesendur Kleifarvatns hafa komið að máli við mig og spurt hvort ekki hafi verið skelfilegt að hrærast innanum þetta illþýði sem frá segir í sögunni. Flestir halda að sagan styðjist við einhvern raunveruleika eins og margar raunsæilegar skáldsögur gera. Af þessu má hafa talsvert gaman og ég bendi spyrjendum á að allir íslensku strákarnir í Leipzig séu skúrkar í sögunni og spyr á móti hvar mig sé að finna í þessu gengi. Fólk þykist eiga erfitt með að sjá líkingu við mig í einhverri persónunni. Þá líkingu virðist Árni Snævarr hinsvegar hafa fundið: "Tómas er rekinn frá námi rétt eins og Eysteinn Þorvaldsson" segir hann í Fréttablaðinu. Það er rétt að geta þess strax að Tómas er morðinginn í sögunni og úr því að Árni fullyrðir að við Tómas höfum báðir verið reknir, þá er auðvitað líklegt að við höfum fleira sameiginlegt á samviskunni. En þá er einnig rétt að taka fram og leiðrétta að ég var alls ekki rekinn úr skóla. Ég sagði mig úr háskólanum formlega með skriflegri greinargerð, skilaði þeim gögnum sem skila bar og kvaddi löglega. Þetta stendur meira að segja í bókinni "Liðsmenn Moskvu" eftir Árna Snævarr sem ég hef alltaf haldið að væri sami maður og blaðamaðurinn með þessu nafni. Árni segir kannski eins og ágætur fræðimaður sem gataði á spurningu um efnisatriði í eigin riti: "Þá bók hef ég að vísu skrifað en ekki lesið".