Bróðurparturinn vöruútflutningur

Íslenskt efnahagslíf - Þorsteinn Þorgeirsson hagfræðingur Í leiðara Fréttablaðsins 31. ágúst er fjallað um þær stórfelldu breytingar sem hafa orðið á íslensku efnahagslífi undanfarinn áratug. Lagt er út af tölum Samtaka verslunar og þjónustu (SVÞ) um framlag þjónustugreina til gjaldeyrisöflunar og fjölda starfa í þjónustugreinum og Ísland talið til "þjónustuþjóða". Sú umfjöllun byggist á þó nokkrum misskilningi um eðli íslenskrar efnahagsstarfsemi. Stórþjóðir, eins og Bandaríkin, eru gjarnan taldar hafa "þjónustuhagkerfi" vegna þess að um 70% starfandi eru í þjónustugreinum ýmiss konar. En það sama á ekki við um Ísland þótt ámóta stórt hlutfall starfi í heilbrigðis- og menntaþjónustu, opinberri stjórnsýslu, fjármálaþjónustu, flutningastarfsemi eða hótel-, veitinga- eða verslunarrekstri. Ástæðuna er að finna í veigamiklum mun á efnahagsstarfsemi landanna. Bandaríkin eru sjálfum sér nóg um flesta hluti. Áhugi þeirra er að mestu á sínum stóra heimamarkaði. Hlutdeild útflutnings þeirra af landsframleiðslu er rétt um 10%. Í smáþjóðum er þetta hlutfall oftast mun hærra vegna þess að þær þurfa að afla gjaldeyris til að greiða fyrir margvíslegan innflutning. Á Íslandi hefur útflutningur lengi verið nær 40% af landsframleiðslunni. Þessi ólíka staða undirstrikar mikilvægi útflutningsgreina fyrir smáþjóð eins og Ísland. Á liðinni öld litum við á okkur sem fiskveiðiþjóð vegna mikilvægis sjávarafurða fyrir gjaldeyrisöflunina og þrátt fyrir að mikinn meirihluta starfa væri að finna í öðrum greinum. Þá má nefna að tölur SVÞ um að þjónustugreinar hafi aflað um 37% af heildargjaldeyristekjunum árið 2003 eru ekki alls kostar réttar. Þótt framlag verslunar og þjónustu sé vissulega mikilvægt fyrir þjóðarbúskapinn er ekki viðeigandi að forsvarsmenn þeirra leggi áherslu á það með því að heimfæra á þjónustugreinarnar launa- og vaxtatekjur Íslendinga erlendis. Sá hluti af þáttatekjunum svokölluðu er um 3,5% af gjaldeyristekjunum. Að skreyta sig með lánsfjöðrum er sjaldnast til bóta. Áætla má að 63% af gjaldeyristekjum þjóðarbúsins í ár komi frá framleiðslugreinunum. Þar á eftir koma þjónustugreinarnar með 32% og þáttatekjur með rúm 5%. Það er því ljóst að framleiðslugreinarnar eru enn mikilvægastar fyrir gjaldeyrisöflunina. Varðandi þær stórfelldu breytingar sem orðið hafa á íslensku efnahagslífi er ljóst að þátttaka þjóðarinnar í EES-samningnum, einkavæðing ríkisstofnana og breytingar á skattkerfinu löguðu starfsskilyrði íslenskra fyrirtækja mikið og nýjar atvinnugreinar blómstruðu sem aldrei fyrr. Í kjölfarið komu fram á sjónarsviðið mörg fyrirtæki sem framleiða hátæknivörur eins og lyf, lækningatæki, vélbúnað, hugbúnað o.s.frv. Það er í raun stórmerkilegt að hlutdeild hátæknifyrirtækja í gjaldeyristekjunum, sem var hverfandi lítil árið 1990, er nú komin í tæp 7% af gjaldeyristekjunum. Mestur vöxtur í öflun gjaldeyristekna á Íslandi hefur orðið hjá slíkum fyrirtækjum. Til samanburðar jókst hlutdeild stóriðju í gjaldeyrisöfluninni um fjögur prósentustig yfir sama tímabil. Þá jókst hlutdeild þjónustugreina um sjö prósentustig, sem má að mestu rekja til aukinnar samgöngustarfsemi. Miðað við vaxandi mikilvægi þessara greina fyrir gjaldeyrisöflunina er réttara að segja við séum á góðri leið með að verða "nútíma framleiðslu- og viðskiptaþjóð". Það er jafnframt eftirsóknarverð þróun þar sem framleiðni og laun eru að jafnaði hærri í greinum sem samnýta hátt menntastig og tækninýjungar. Þá er það jákvætt að í lok þessa áratugar mun útflutningur stóriðju stóraukast. Iðnaður (ásamt áli), sjávarútvegur og þjónustugreinar verða þá þrjár meginstoðir gjaldeyristekna Íslendinga. Um leið er líklegt að iðnaðurinn verði þá orðin stærsta einstaka greinin í gjaldeyrisöfluninni. Mikilvægt er að Íslendingar skilji hvert framlag einstakra greina er til gjaldeyrisöflunar og lífsgæða og hvar framleiðni- og tekjustigið er hæst. Á komandi árum er brýnt að stjórnvöld og hagsmunaaðilar nýti allar leiðir til að efla nýsköpun á sviði hátækniframleiðslu, bæði með því að stuðla að framboði af nægu áhættufjármagni, menntuðu starfsfólki og samstarfi við háskólasamfélagið. Þá mun aukin þátttaka í samstarfi Evrópuþjóða einnig koma slíkri starfsemi og þjóðarbúinu í heild til góða. Ef vel tekst til munu fyrirtæki í hátækni verða enn mikilvægari undirstaða útflutnings, verðmætasköpunar og lífsgæða okkar í framtíðinni. Slík þróun mun einnig draga úr skuldasöfnun erlendis og tryggja okkur jafnan og góðan hagvöxt. Að lokum má benda á mikilvægi innlendra iðngreina sem keppa við innflutning fyrir jafnvægið í erlendum viðskiptum. Á næstu árum er fyrirséð að raungengið verður hátt og samkeppnisstaða innlendra framleiðslufyrirtækja erfið. Þetta ástand er utan áhrifasviðs fyrirtækjanna. Það er tilkomið vegna stóriðjuframkvæmdanna og örari launabreytinga hér á landi en erlendis. Við þessar kringumstæður er skynsamlegt að hvetja Íslendinga til að hlúa að eigin framleiðslu með því að velja íslenskt að því tilskildu að verð og gæði séu sambærileg við innfluttar vörur. Það verndar störf í landinu og stuðlar að betra jafnvægi í erlendum viðskiptum. Að kaupa íslenskt er jafngilt því að draga úr skuldasöfnun þjóðarbúsins erlendis.