Hvar er náunga­kær­leikurinn?

Ég er ekki velkominn í ákveðna götu í austurhluta höfuðborgarinnar, nánar tiltekið í einbýlishús í enda götunnar. Þar má ég ekki hvíla lúin bein, blása lífi í lífsneistann sem stundum er við það að slokkna, ganga um óspillta náttúru handan hússins og virða fyrir mér fegurðina sem Móðir náttúra bíður þar upp á. Íbúar götunnar vilja ekki sjá mig því þeir telja mig hættulegan.

Ég fékk nýverið að líta inn í hug íbúanna er ég spjallaði við einn af fimm fulltrúum Geðhjálpar er sátu skömmu áður agndofa fund með nágrönnum einbýlishússins, sem félagið festi nýlega kaup á. Til stendur að setja þar á laggirnar skjólshús þar sem fólk eins og ég, sem glímir við geðrænar áskoranir, getur leitað skjóls í nærandi umhverfi fjarri geðdeildum Landspítalans. Í húsi sem þessu vinnur ekkert geðheilbrigðisstarfsfólk, einungis jafningjar þeirra sem halla þar höfði.

Fulltrúinn lýsti ofsafengnum viðbrögðum íbúa götunnar sem voru svo galin að ég hef sjaldan heyrt annað eins. Ekki hyggst ég endurtaka það sem ég heyrði en tel rétt að minnast á ummæli eins af íbúum götunnar. Hann sagði eitthvað á þessa leið: „Ég er fylgjandi starfsemi sem þessari, en ég vil ekki hafa hana nærri mér,“ ummæli sem heyrast því miður reglulega í fjölmiðlum, nú síðast vegna kaffistofu Samhjálpar.

Ég hef hugsað talsvert um ummæli sem þessi og hvað liggur þeim til grundvallar. Fólk sér fyrir sér ýmsar ógnir sem gætu beinst að þeim og börnum þeirra. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að manneskjur sem glíma við geðrænar áskoranir eru almennt ekki líklegri til þess að beita ofbeldi en annað fólk. Það er því ljóst að ofsafengnu viðbrögðin eru ekki á rökum reist og virðist miklu frekar endurspegla djúpstæða fordóma gegn þeim sem sýna frávik frá því sem almennt er talið „venjuleg“ hegðun.

Þau sem ekki vilja fólk eins og mig nærri sér gætu lært eitt og annað af Sovét-Úkraínska rithöfundinum Vasílíj Grossmann. Hann stafaði sem blaðamaður dagblaðs Rauða hersins í seinni heimstyrjöldinni og fylgdist í návígi öll stríðsárin með blóðugri baráttu sovéskra hermanna gegn innrásarliði nasista. Reynsluna notaði hann síðan til þess að skrifa tvö af stórvirkjum bókmennta 20. aldar, Stalíngrad og Líf og forlög.

Ein af lykilhugmyndum síðara ritsins er það sem Grossmann kallaði „fáránlega gæsku“, hugmynd sem hann var farinn að móta í dagbók sinni á stríðsárunum. Þar segir á einum stað:

„Ef við einhvern tíma vinnum þetta hryllilega miskunnarlausa stríð, þá verður það vegna þess að meðal þjóðarinnar finnast slík göfug hjörtu, slíkar réttlátar manneskjur, sálir sem búa yfir gríðarlegu örlæti, mæður sona … sem nú fórna lífi sínu fyrir þjóðina með sama örlæti og fékk gömlu konuna frá Tula til þess að gefa okkur allt sem hún átti. Slíkir einstaklingar eru fátíðir meðal þjóðarinnar, en þeir munu sigra.“

Það er magnað að hugsa til þess að Grossmann skildi ná að móta svona fallega hugmynd mitt í versta hildarleik sem mannkyn hefur upplifað. Manngæska Grossmanns var mikil. En hvar er manngæska íbúa götunnar? Þeir búa allir í einbýlishúsum, virðast lifa við talsverðan munað en geta ekki unað okkar minnstu bræðrum og systrum að halla höfði í húsi í enda götunnar.

Ef íbúunum hugnast ekki að sækja visku til guðlauss rithöfundar þá er nærtækara að benda þeim á Matteusarguðspjall, 25:40-46. Þar má sjá hvað Jesús sagði um þau sem sýndu af sér manngæsku og þau sem gerðu það ekki:

„Sannlega segi ég yður: Allt sem þér gerðuð einum minna minnstu bræðra, það hafið þér gert mér. Síðan mun hann segja við þá til vinstri handar: Farið frá mér, bölvaðir, í þann eilífa eld sem búinn er djöflinum og árum hans. Því hungraður var ég en þér gáfuð mér ekki að eta ... gestur var ég en þér hýstuð mig ekki ... ég var sjúkur og í fangelsi en ekki vitjuðuð þér mín ... Sannlega segi ég yður: Allt sem þér gerðuð ekki einum minna minnstu bræðra, það hafið þér ekki heldur gert mér.“

Nú stendur Geðhjálp frammi fyrir því að neyðast til þess, vegna andstöðu nágrannanna, að fresta opnun skjólshússins um að minnsta kosti eitt ár. Í ljósi þessa þá tel ég rétt að spyrja íbúa götunnar: Hvar er náungakærleikurinn?

Höfundur er doktor í vísindasagnfræði, rithöfundur og hefur í áratugi glímt við erfiðar geðrænar áskoranir.