Evrópu­sam­bandið byggir ekki á því að aðildar­ríkin séu sam­mála. Þvert á móti

Ríki heimsins eru sundurleit hjörð. Þau eru stór og smá, rík og fátæk, lýðræðis- og einræðisríki. Þau hafa ólíka hagsmuni, ólíka sögu og ólíkar hugmyndir um réttlæti. Yfir þeim er engin sameiginleg ríkisstjórn, engin lögregla og enginn dómstóll með óskorað vald til að halda uppi lögum og reglu.

Alþjóðakerfið er í eðli sínu stjórnlaust. Þar eru vissulega samningar, stofnanir og reglur, en enginn tryggir að þeim sé fylgt. Þegar á reynir eru það oft hin stærri og sterkari ríki sem ráða ferðinni. Þau smærri geta mótmælt, vísað til laga og kallað eftir stuðningi, en geta sjaldnast knúið fram vilja sinn eða rétt ein og óstudd.

Þetta er heimur þar sem fullveldi ríkja er viðurkennt í orði en máttur þeirra ræður miklu um það hvers virði það er í reynd. Evrópa í báðum heimsstyrjöldum er gott dæmi um það.

Í þessum heimi er Evrópusambandið merkileg og metnaðarfull tilraun. Þar hafa frjáls og fullvalda ríki hafa ákveðið að binda sig saman með lögum, sameiginlegum stofnunum og gagnkvæmum skuldbindingum. Þau hafa fallist á að leysa ágreining við samningaborð, lúta sameiginlegum niðurstöðum og setja valdi sínu mörk.

Þetta er ekki sjálfsagt. Ríki gefa sjaldnast eftir frelsi til athafna nema þau telji sig fá eitthvað mikilvægt í staðinn. Innan Evrópusambandsins fá þau ekki aðeins aðgang að sameiginlegum markaði. Þau fá aðild að samfélagi þar sem leikreglurnar eiga að gilda jafnt fyrir alla og þar eiga jafnvel smæstu ríkin rödd.

Evrópusambandið byggir ekki á því að aðildarríkin séu sammála. Þvert á móti. Þau greinir á um efnahagsmál, fólksflutninga, öryggi, landbúnað og framtíð sambandsins sjálfs. En þau hafa komið sér saman um að ágreiningurinn skuli leystur innan sameiginlegs ramma.

Þess vegna er sambandið hægfara, flókið og regluverkið stundum þunglamalegt. Þar þarf að sætta ólíka hagsmuni og finna málamiðlanir þar sem enginn nær öllu sínu fram. Það getur verið þreytandi að fylgjast með því. En kannski er þetta einmitt eðli samstarfs frjálsra ríkja.

Evrópusamstarfið er hávært, seinlegt og ófullkomið vegna þess að þar þarf að semja. Valdbeiting er mun einfaldari.

Þeir sem líta á sameiginlegar reglur Evrópusambandsins sem skerðingu á fullveldi hafa að vissu leyti rétt fyrir sér - þó fullveldishugtakið sé margslungið í sjálfu sér og efni í annan pistil. Aðildarríkin geta ekki lengur farið sínu fram í öllum málum. Þau hafa sjálf samþykkt að gangast undir reglur sem gilda fyrir öll ríki innan sambandsins.

En reglurnar takmarka ekki aðeins hin smærri. Þær setja einnig valdi hinna stærri skorður. Þær draga úr möguleikum sterkra ríkja til að þröngva vilja sínum upp á þau veikari. Í því felst ekki aðeins afsal fullveldis heldur einnig vernd þess.

Formlegt frelsi til að standa einn er nefnilega ekki það sama og raunverulegt vald til að ráða eigin örlögum. Smáríki getur haft fána, gjaldmiðil og rétt til að segja nei en samt verið háð ákvörðunum stórvelda um öryggi, viðskipti, tækni og auðlindir.

Í stjórnlausu alþjóðakerfi tryggir fullveldið eitt og sér ekki sjálfstæði. Stundum er það einmitt samstarfið sem gerir smáríkjum kleift að varðveita það.

Evrópusambandið er ekki fullkomin birtingarmynd fallegrar hugsjónar. Þar er valdamunur milli ríkja og hagsmunabarátta. Sambandið getur brugðist eigin gildum og þarf stöðugt að takast á um hvað það á að vera.

En grundvallarhugmyndin er engu að síður stórmerkileg: Að fullvalda ríki geti ákveðið að temja valdið, binda hendur sínar með sameiginlegum reglum og vinna saman að málum sem ekkert þeirra ræður við eitt.

Þess vegna snýst umræðan um Evrópusambandið ekki aðeins um krónur og aura, evrur og vexti. Hún snýst líka um það hvers konar skipan við viljum að ríki Evrópu búi við.

Viljum við Evrópu þar sem ríkin lúta sameiginlegum reglum, semja um ágreining sinn og standa saman þegar á þau er sótt? Eða Evrópu sundraðra þjóðríkja þar sem hvert og eitt reynir að tryggja eigin hag og þau smærri leita skjóls hjá þeim stærri?

Evrópusambandið er ófullkomin tilraun til að leysa eilífan vanda alþjóðastjórnmála: Hvernig fáum við frjáls og fullvalda ríki til að fylgja reglum þegar enginn stendur yfir þeim?

Það eitt að ríki Evrópu hafi reynt það - og haldið tilrauninni gangandi - er merkilegra en við gerum okkur oft grein fyrir.

Svo vil minna á í lokin að atkvæðagreiðslan 29. ágúst er einungis um hvort við íslendingar eigum að hefja samningaviðræður við Evrópusambandið - EKKI um aðild.

Höfundur er stjórnmálafræðingur.