Sumarið, sam­veran og sam­spil taugakerfa

Nú þegar flestir eru í sumarfríi og margir verja meiri tíma en ella með fjölskyldu, börnum, barnabörnum, ömmum, öfum og vinum, upplifa margir einn af hápunktum ársins. Sameiginlegar ferðir, grillkvöld, útivist og rólegar stundir geta skapað minningar sem endast ævina.

En aukin samvera getur líka verið krefjandi. Þegar margir einstaklingar með ólíkar þarfir, væntingar og persónuleika koma saman er eðlilegt að alls konar tilfinningar vakni. Flest þráum við að ástvinum okkar líði vel, að þeir séu ánægðir og njóti samverunnar. Því geta fylgt ýmsar tilraunir til þess að láta þeim líða vel og mæta þörfum þeirra.

Það er fallegur eiginleiki að vilja hugsa vel um fólkið sitt og leggja sig fram við að gleðja það. Vandinn skapast hins vegar þegar eigin vellíðan verður háð því að öllum öðrum líði vel.

Þá verður innri ró okkar háð einhverju sem við höfum í raun takmarkaða stjórn á. Við reynum að slétta yfir ágreining, leysa vandamál annarra, halda öllum ánægðum og tryggja að enginn verði fyrir vonbrigðum. En það verkefni er einfaldlega ómögulegt.

Við getum ekki stjórnað tilfinningum annarra. Við getum ekki uppfyllt allar þarfir allra. Og við getum ekki komið í veg fyrir að fólk upplifi stundum pirring, leiða, streitu eða vonbrigði.

Ef við reynum það samt endar það oft með því að við tæmum eigin orkuforða. Við gleymum eigin þörfum, fáum minni tíma til hvíldar og endurhleðslu og verðum sjálf óþolinmóðari, viðkvæmari og síður til staðar fyrir fólkið sem okkur þykir vænst um.

Það felst ákveðin þversögn í þessu.

Ein áhrifarík leið til að vera góður maki, foreldri, afi, amma, vinur eða samstarfsfélagi er ekki að reyna stöðugt að tryggja hamingju allra annarra heldur að passa vel upp á eigið jafnvægi. Þegar við mætum eigin grunnþörfum, fáum nægan svefn, hreyfum okkur, gefum okkur andrými, nærum okkur vel og gefum okkur leyfi til að hlaða batteríin, eigum við einfaldlega miklu meira til að gefa.

Að hugsa vel um eigið jafnvægi er ekki eigingirni. Það er forsenda þess að geta verið til staðar fyrir aðra til lengri tíma.

Taugakerfi okkar geta haft áhrif hvert á annað

Það sem skiptir kannski mestu máli er að þetta er ekki aðeins sálfræðilegt fyrirbæri. Lífeðlisfræðilegt ástand okkar getur haft áhrif á fólkið í kringum okkur, sérstaklega í nánum samskiptum. Þegar við hugsum vel um eigið jafnvægi erum við því ekki aðeins að hjálpa okkur sjálfum heldur einnig þeim sem við deilum lífinu með.

Þessi gagnkvæmu áhrif eru kölluð samreglun (co-regulation). Rannsóknir í sálfræði, taugalífeðlisfræði og félagslegri taugavísindum hafa aukið skilning okkar á þessu fyrirbæri og sýna að líðan okkar, hegðun og lífeðlislegt ástand mótast ekki aðeins af því sem gerist innra með okkur heldur einnig af fólkinu í kringum okkur.

Flest höfum við upplifað þetta. Við göngum inn í herbergi þar sem mikil spenna ríkir og finnum það nánast samstundis. Á sama hátt getur róleg og yfirveguð manneskja haft þau áhrif að okkur líður sjálfum öruggari án þess að hún segi eitt einasta orð.

Þetta er ekki bara tilfinning, það á sér mælanlegar lífeðlislegar skýringar.

Speglun heilans er aðeins hluti sögunnar

Um árabil hafa svokallaðar spegilfrumur verið taldar gegna mikilvægu hlutverki í því hvernig við lesum tilfinningar og fyrirætlanir annarra. Þó að þær gegni mikilvægu hlutverki m.a. í félagslegri skynjun er í dag talið að samreglun sé mun flóknara fyrirbæri sem byggist á samspili margra heilakerfa fremur en einu ferli.

Heilinn vinnur stöðugt úr upplýsingum úr umhverfinu og notar þær til að leiðbeina í vali á viðbrögðum okkar.

Taugakerfin okkar „tala saman“

Samreglun á sér ekki aðeins stað í heilanum heldur tekur líkaminn einnig virkan þátt.

Við sendum stöðugt frá okkur og nemum vísbendingar um öryggi eða hættu, þ.á.m. félagslegar vísbendingar, meðal annars í gegnum svipbrigði, augnsamband, raddblæ, líkamsstöðu og öndun. Heilinn vinnur úr þessum upplýsingum frá eigin líkama á augabragði og metur, oft án meðvitaðrar hugsunar, hvort aðstæður virðast öruggar eða hvort ástæða sé til aukinnar árvekni. Þetta mat hefur síðan áhrif á hvernig sjálfvirka taugakerfið bregst við.

Þegar heilinn metur merki um öryggi og ró hjá fólkinu í kringum okkur er líklegra að virkni sefkerfisins (e. parasympathetic) aukist. Þá eykst hjartsláttarbreytileiki (HRV), öndunin verður jafnari og við eigum auðveldara með að hugsa skýrt, hlusta og tengjast öðrum.

Á hinn bóginn geta félagslegar vísbendingar sem heilinn túlkar sem merki um streitu, óöryggi eða hugsanlega ógn aukið virkni drifkerfisins (e. sympathetic). Þá verður öndunin grynnri og örari, hjartsláttur hækkar, HRV minnkar og við verðum líklegri til að túlka aðstæður sem ógnandi, bregðast við af pirringi eða missa þolinmæðina.

Lífeðlisfræðileg samstilling milli fólks

Rannsóknir sýna einnig að þegar fólk á í nánum og virkri samveru getur lífeðlisfræðileg virkni þess orðið tímabundið samstillt. Hjartsláttur, öndun og húðleiðni sýna svipað mynstur meðan fólk hlustar hvert á annað, vinnur saman eða deilir sterkri reynslu.

Slík samstilling hefur meðal annars verið sýnd milli foreldra og barna, para, kennara og nemenda og jafnvel milli meðferðaraðila og skjólstæðinga. Rannsóknir benda til þess að hún tengist aukinni samkennd, betri samskiptum og sterkari félagslegum tengslum.

Þetta þýðir þó ekki að tilfinningar „flytjist“ sjálfkrafa á milli fólks, heldur virðist það vera þannig að taugakerfi okkar geti aðlagast hvert öðru í samskiptum og að það geti auðveldað okkur að skilja, styðja og samræma viðbrögð okkar hvert við öðru.

Þess vegna getur róleg og yfirveguð nærvera eins einstaklings haft meiri áhrif en við gerum okkur oft grein fyrir. Hún getur aukið líkurnar á því að fólkið í kringum okkur upplifi meira öryggi, meiri ró og eigi auðveldara með að finna eigið jafnvægi. En hið gagnstæða getur einnig átt við. Þegar við erum langvarandi örmagna eða undir mikilli streitu eigum við sjálf oft erfiðara með að miðla þeirri ró og þeim félagslegu vísbendingum sem styðja við upplifun á öryggi og ró.

Þess vegna getur það að hugsa vel um eigið jafnvægi verið ein besta gjöf sem við gefum bæði okkur sjálfum og fólkinu sem okkur þykir vænst um.

Kannski er því ein mikilvægasta spurning sumarsins ekki: Hvernig get ég gert alla aðra ánægða?

Heldur:

Hvað get ég gert í dag til að hjálpa taugakerfinu mínu að finna meira jafnvægi, svo ég geti verið sú manneskja sem ég vil vera fyrir fólkið mitt?

Höfundur er doktor í lífeðlislegri sálfræði.