Hvernig fyrirbyggjum við heimilisleysi eftir með­ferð vegna vímuefnaröskunar?

Hjá fólki með vímuefnaröskun og fjölþættan félagslegan vanda er heimilisleysi oft fyrirsjáanleg afleiðing kerfis sem bregst á mikilvægasta tímapunktinum – þegar meðferð lýkur. Þótt einstaklingur hafi lokið árangursríkri meðferð blasir við honum gjarnan bið eftir áfangaheimili, stuðningshúsnæði, endurhæfingu eða annarri nauðsynlegri þjónustu. Á meðan eykst hættan á bakslagi, félagslegri einangrun og að lokum heimilisleysi.

Við vitum að meðferð getur skilað góðum árangri. Vandinn er sá að þegar meðferð lýkur tekur við þjónustukerfi sem einkennist of oft af biðlistum, úrræðaskorti og skorti á samfelldri og samþættri eftirfylgd. Þannig glatast sá árangur sem náðist í meðferðinni og hættan á bakslagi eykst.

Þetta er veruleiki sem margir þekkja af eigin raun. Þegar fólk sér fram á langa bið eftir húsnæði, endurhæfingu eða öðrum nauðsynlegum stuðningi er hætt við að vonleysi taki yfir. Þá minnkar trúin á að breytingar séu raunhæfar og áhuginn á að taka þátt í úrræðum dvínar. Vandinn er því ekki skortur á vilja einstaklingsins heldur skortur á heildstæðri og samfelldri þjónustu sem styður við bata þegar mest á reynir.

Á meðan á meðferð stendur byggja margir upp þann bataauð sem rannsóknir sýna að skiptir sköpum fyrir langtímabata. Bataauður felur meðal annars í sér sjálfstraust, félagsleg tengsl, húsnæðisöryggi, atvinnu, menntun og aðgengi að stuðningi. En þessi auður er ekki varanlegur. Ef einstaklingur útskrifast út í óöryggi getur hann glatast á fáeinum vikum. Þá tapar ekki aðeins einstaklingurinn heldur einnig samfélagið þeirri fjárfestingu sem þegar hefur verið lögð í meðferðina. Veiki hlekkurinn er ekki einstaklingurinn heldur þjónustukerfið.

Nýleg rannsókn mín á bataauði meðal fólks í langtímameðferð sýnir að þátttakendur höfðu byggt upp góðan félagslegan bataauð og sterkan menningarlegan bataauð. Hins vegar mældust þættir undir persónulegan bataauð þ.e. húsnæði, atvinna, fjáhagur og menntun veikustu þættirnir. Það er athyglisvert vegna þess að þetta eru ekki fyrst og fremst þættir sem einstaklingurinn stjórnar sjálfur. Þeir ráðast af því hvort samfélagið bjóði upp á húsnæði, atvinnuúrræði, endurhæfingu, samfellda og samþætta þjónustu.

Við höfum búið til þjónustukerfi þar sem fólk bíður á hverju stigi bataferlisins. Það bíður eftir meðferð, bíður eftir áfangaheimili, bíður eftir endurhæfingu og bíður eftir varanlegu húsnæði. Á meðan bíður fíknin ekki. Hver biðlisti eykur hættuna á bakslagi, geðrænum vanda, öðrum heilsufarlegum vandamálum, fjölskyldurofi og að lokum heimilisleysi.

Lausnirnar liggja fyrir. Tryggja þarf að enginn útskrifist úr meðferð án öruggs húsnæðis eða skýrrar einstaklingsáætlunar um samfellda og samþætta þjónunstu. Fjölga þarf áfangaheimilum og stuðningshúsnæði, stytta bið eftir endurhæfingu og samhæfa betur heilbrigðisþjónustu, félagsþjónustu, starfsendurhæfingu, barnavernd og fangelsismál. Í málefnum einstaklinga með fjölþættan félagslegan vanda á meðferð ekki að vera endapunktur heldur upphaf skipulagðs bataferlis og þannig fækkum við fólki á biðlistum. Spurningin er ekki hvort meðferð virkar. Spurningin er hvort við ætlum að halda áfram að eyða árangri hennar með því að senda fólk út í biðlista, óöryggi og heimilisleysi. Við vitum hvað þarf til að fólk nái bata – en ósamþætt kerfið stendur of oft í vegi fyrir honum.

Höfundur er félagsráðgjafi.