Sami hræðslu­á­róðurinn: EES á Ís­landi 1993 og ESB í Sví­þjóð 1994

Núna í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar er ljóst að þjóðin skiptist í tvær fylkingar. Báðar berjast hart, en nei-hliðin hefur sérstaklega byggt málflutning sinn á ótta og rangfærslum.

Við erum ekki að kjósa um aðild að ESB. Við erum að kjósa um hvort Ísland eigi að hefja aðildarviðræður að nýju. Þegar fólki er sagt annað ættu viðvörunarbjöllur að hringja. Af hverju er verið að ljúga að mér?

Ef samningur næst verður hann lagður fyrir þjóðina í annarri atkvæðagreiðslu. Þá getum við tekið afstöðu, já eða nei. En nú er látið eins og eitt já þýði að við séum að afsala okkur sjálfstæði og kalla yfir okkur hörmungar. Þetta er sami tónn og við sjáum oft í færslum sem enda á „Ísland er land mitt“, eins og að vilja upplýsingar um samning sé einhvers konar svik við landið.

Þá eru dregnar upp alls kyns rangar eða villandi myndir: að við þyrftum að borga skuldir annarra ríkja, að við missum sjálfstæðið, að húsnæðismarkaðurinn hrynji, að öll löggjöf komi frá Brussel eða að EES gefi okkur í raun allt sem aðild myndi gefa.

Ég hvet fólk til að skoða þessar fullyrðingar sjálft, en biðja alltaf um heimildir. Ótti er léleg ástæða til að neita sér um upplýsingar.

En áður en fólk lætur óttann ráða, er rétt að rifja upp þrjú dæmi sem sýna vel hvernig þessi umræða hefur þróast áður: EES árið 1993, aðildarumsókn Íslands eftir hrunið 2009 og Svíþjóð árið 1994.

Þegar EES-samningurinn var til umræðu hér á landi var deilan gríðarlega hörð. Alþingi samþykkti EES-lögin 12. janúar 1993 með 33 atkvæðum gegn 23, en samningurinn fór aldrei í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Andstaðan var sérstaklega sterk til vinstri, í Alþýðubandalaginu og innan Kvennalistans, en einnig var mikil andstaða innan Framsóknarflokksins. Þá var varað við afsali á fullveldi, völdum erlendra dómstóla, atvinnuleysi, fátækt, skerðingu á landhelgi og því að Íslendingar myndu missa stjórn á eigin málum.

Hljómar þetta kunnuglega?

Í dag nota margir EES-samninginn sjálfan sem helstu rökin gegn aðild að ESB. Þeir segja að hann gefi okkur allt sem við þurfum. En á sínum tíma var sami samningur sagður stórhættulegur.

Það þýðir ekki að allar áhyggjur hafi verið heimskulegar eða að EES sé gallalaus. En það sýnir vel hversu auðvelt er að mála verstu mögulegu myndina þegar fólk stendur frammi fyrir breytingum sem það þekkir ekki enn.

Það er líka vert að rifja upp af hverju Ísland sótti um aðild árið 2009.

Við lentum ekki bara í alþjóðlegri fjármálakreppu eins og önnur ríki. Hér hrundi bankakerfið. Bankarnir höfðu vaxið langt umfram getu íslenska ríkisins og Seðlabankans til að standa á bak við þá, sérstaklega þar sem skuldir þeirra voru að stórum hluta í erlendum gjaldmiðlum.

Þetta var ekki bara spurning um illa rekna banka. Það sýndi líka veikleika þess að vera örsmátt hagkerfi með örgjaldmiðil í nátengdum alþjóðlegum fjármálaheimi. Þegar á reyndi gat Seðlabankinn ekki verið trúverðugur bakhjarl bankakerfis sem var margfalt stærra en íslenska hagkerfið.

Það var í þessu samhengi sem Alþingi samþykkti umsókn um aðild að ESB árið 2009. Skömmu áður hafði Gallup mælt 61,2% stuðning við að hefja aðildarviðræður, tæp 27% voru andvíg og um 12% óákveðin.

Nú, 17 árum síðar, stöndum við aftur frammi fyrir veikleikum sem tengjast krónunni: háum vöxtum, gengisáhættu, dýru bankakerfi og litlu hagkerfi sem verður fyrir miklum áhrifum þegar aðstæður versna úti í heimi.

Við erum sem betur fer ekki í sambærilegu bankahruni núna og árið 2008. En eigum við virkilega að bíða eftir næsta alvarlega áfalli áður en við leyfum okkur að skoða hvaða valkostir standa þjóðinni til boða?

Svíar þekkja þessa umræðu vel. Þar var líka varað við fullveldistapi, verri velferð og auknu atvinnuleysi. Þegar kom að þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1994 var þjóðin nánast klofin í tvennt: 52,3% sögðu já en 46,8% nei.

Ólíkt stöðunni hér var meginhluti hefðbundins hægris í Svíþjóð jákvæður gagnvart aðild. Stærsti hluti hefðbundins hægrisins hér hefur hins vegar tekið afstöðu gegn aðild, og það er líklega ekki tilviljun þegar litið er til tengsla þess við sterk sérhagsmunaöfl, sem sáust svo vel í blóðugum bardaga gegn sanngjarnari veiðigjöldum.

Þjóðernissinnaðir jaðarhópar voru líka meðal andstæðinga í Svíþjóð, en vinstrið var að miklu leyti á móti og óttaðist um velferðarkerfið, atvinnustigið og valdaframsal.

En í dag er staðan allt önnur. Skýr meirihluti Svía styður áframhaldandi aðild að ESB og það merkilega er að afstaðan hefur breyst einna mest hjá þeim sem voru neikvæðastir í upphafi.

Sem dæmi voru aðeins 18% þeirra sem skilgreindu sig skýrt til vinstri fylgjandi aðild árið 1994. Árið 2024 voru þau 69% og árið 2025 74%.

Það er hins vegar eitt sem gerir Svíþjóðardæmið enn merkilegra.

Svíar gengu í ESB og kusu síðar gegn upptöku evrunnar árið 2003. Þeir hafa haldið sænsku krónunni og sjálfstæðri peningastefnu.

Í maí 2026 sögðust aðeins 28,7% Svía myndu kjósa með evrunni, en 52,1% á móti. Samt voru 64,5% fylgjandi áframhaldandi ESB-aðild og aðeins 11,4% andvíg.

Svíar sáu sem sagt hag í ESB þótt evran væri ekki hluti af því sem þeir vildu.

Hér er staðan önnur. Fyrir Ísland snýst umræðan ekki bara um aðgang að markaði eða sæti við borðið. Hún snýst líka um örgjaldmiðil, gengisáhættu, vaxtamun og bankakerfi sem hefur árum saman getað lagt mun hærri vaxtakostnað á heimili og fyrirtæki en þekkist í nágrannalöndum okkar.

Við höfum því mögulega enn sterkari ástæður til að skoða aðild en Svíar höfðu.

Kannski skýrir það líka hvers vegna hefðbundna hægrið hér hefur tekið svo harða afstöðu gegn því að fá yfirleitt að sjá samning. Of margir hafa hagsmuni af því að halda áfram í kerfi þar sem fákeppni, gjaldeyrisáhætta og háir vextir eru ekki galli fyrir alla, heldur tekjulind fyrir fáa.

Höfundur er stafrænn hönnuður og áhugamaður um samfélagsmál.