Greinarstúfur um til­lögur stjórn­valda um að leggja niður heilbrigðiseftirlitin í landinu

Á löggjafarþingi liggja fyrir tvö frumvörp, annars vegar nr 687 um einföldun regluverks og aukin skilvirkni eftirlits með hollustuháttum og mengunarvörnum og hinsvegar um stofnun atvinnuveganna mál 568.

Er verið að leysa rétt vandamál?

Með þessum lagafrumvörpum er lagt til að leggja niður heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga og flytja matvælaeftirlit til Matvælastofnunar (MAST), sem fer þá undir nýja stofnun - Stofnun atvinnuveganna, og mengunareftirlit til Umhverfis- og orkustofnunar (UOS). Helstu rökin hafa verið að ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, hafi gert alvarlegar athugasemdir við íslenskt eftirlitskerfi og að nauðsynlegt sé að bregðast við þeim. Í þeirri umræðu er mikilvægt að staldra við og spyrja einfaldrar spurningar: Er verið að leysa það vandamál sem ESA benti á eða er verið að breyta skipuriti án þess að ráðast að rót vandans?

Þegar rýnt er í athugasemdir ESA kemur í ljós að gagnrýnin hefur fyrst og fremst beinst að samræmingu og sameiginlegum stjórntækjum innan eftirlitskerfisins. ESA hefur bent á að framkvæmd eftirlits geti verið mismunandi milli svæða og að skráning, eftirfylgni og miðlun upplýsinga þurfi að vera samræmdari.

Það sem ekki hefur komið fram í umræðunni er að ESA hefur alls ekki komist að þeirri niðurstöðu að sveitarfélög séu óhæf til að sinna eftirliti og hefur ekki lagt til að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga verði lagt niður. Athugasemdirnar beinast fyrst og fremst að ábyrgð stjórnvalda á að tryggja samræmda stjórnun eftirlitskerfisins, óháð hver framkvæmir eftirlitið.

Þetta er mjög mikilvægt.

Samstarfið er þegar til staðar

Sú mynd sem stundum er dregin upp, að eftirlitið sé sundurlaust og hver aðili starfi á eigin forsendum, gefur ekki rétta mynd af raunveruleikanum. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa um árabil unnið náið með Matvælastofnun, Umhverfis- og loftslagsstofnun og öðrum stjórnvöldum. Allir þessir aðilar vinna eftir sömu lögum, sem dæmi lög nr. 93/1995 um matvæli og lögum nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Starfshópar innan heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga, staðsettir út um allt land, á sviði matvæla, hollustuhátta og mengunarvarna vinna reglulega að samræmingu verklags, túlkun reglna og miðlun reynslu. Spurningin er því ekki hvort samræming sé nauðsynleg. Um það eru flestir sammála. Spurningin er hvernig best sé að miðla henni.

Hvar liggur vandinn?

Ef lesa má eitthvað út úr athugasemdum ESA er það að ríkið þarf að styrkja þau verkfæri sem samræmt eftirlit byggir á. Í dag skortir samræmda gagnagrunna, sameiginleg skráningarkerfi og heildstæða yfirsýn yfir framkvæmd eftirlits. Þetta getur haft í för með sér að samanburður milli svæða er erfiðari og takmarkað möguleika stjórnvalda til að fylgjast með árangri og samræmi. Þetta er að verulegu leyti innviða-, stjórntækja- og samræmingarvandi, ekki stjórnskipulagsvandi.

Samræming verður ekki sjálfkrafa til með því að flytja verkefni milli stofnana. Hún verður til þegar til þess bærir eftirlitsaðilar setja með samræmdum hætti úttektargögn í skráningarkerfi og niðurstöður birtast þjónustuþegum með sama sniði.

Þar liggur raunverulegt umbótatækifæri.

Sameiginlegir innviðir – raunhæfar umbætur

Vilji stjórnvöld bregðast við athugasemdum ESA af festu og ábyrgð ætti áherslan að vera á uppbyggingu sameiginlegra innviða fyrir allt eftirlitskerfið.

Það felur meðal annars í sér:

Innleiðingu á sameiginlegum gagnagrunni fyrir opinbert eftirlit. Með slíkum gagnagrunni fylgir:

• samræmdri áhættuflokkun,
• samræmdri skráning frávika og eftirfylgni,
• reglubundin innri úttekt,
• sameiginleg þjálfun,
• skýrari leiðbeiningar er varðar túlkun laga og reglna
• og betri yfirsýn yfir eftirlitsáætlanir og niðurstöður á landsvísu.

Slík verkfæri myndu nýtast jafnt MAST, UOS og heilbrigðiseftirlitum sveitarfélaga og mæta þeim athugasemdum sem ESA hefur sett fram og tryggt betur þjónustu til eftirlitsþega í stað hættu á þjónusturofi, óvissu er fylgir skipulagsbreytingum og aukins kostnaðar þjónustuþega. Nú þegar er yfirumsjón og ábyrgðarhlutverk opinberu stofnananna skilgreind í lögum hvað varðar eftirlit þeirra löggjafa sem unnið er eftir.

Nálægðin hefur gildi

Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa áratugum saman byggt upp þekkingu á staðbundnum aðstæðum, atvinnulífi, vatnsverndarsvæðum, fráveitum og fyrirtækjum á sínum svæðum.

Einn af styrkleikum núverandi kerfis er að eftirlitið er nálægt íbúum, rekstraraðilum og sveitarfélögum. Sú þekking, mannauður og nálægð flyst ekki sjálfkrafa með lagabreytingu eða breytingu á skipuriti. Staðþekking skiptir gríðarlegu máli og að hægt sé að bregðast hratt við þegar, t.d. mengunarslys koma upp.

Samræming er ekki það sama og ríkisvædd miðstýring

ESA hefur bent á þörf fyrir aukna samræmingu, betri yfirsýn og sameiginleg verkfæri. Það leiðir ekki sjálfkrafa til þeirrar niðurstöðu að leggja þurfi niður heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga eða rjúfa það samþætta eftirlit sem byggst hefur upp á sviði matvæla, hollustuhátta og mengunarvarna. Það að leggja niður Heilbrigðiseftirlit sveitarfélagana gerir eftirlitið ekki skilvirkara heldur kallar á aukið flækjustig og aukinn kostnað fyrir fyrirtæki og aðra þjónustuþega, sem dæmi gististaður með veitingaþjónustu. Eftir breytingu munu rekstraraðila fá eftirlit frá tveimur stofnunum í stað einnar, með tilheyrandi auka kostnaði. Annað flækjustig verður svo til þegar kemur að útgáfu starfsleyfa og rekstrarleyfa og samskiptum við Sýslumannsembættin, án þess að fara hér nánar í þau eða önnur flækjustig.

Að lokum

Með sameiginlegu stjórntæki fyrir allt eftirlitskerfið má bregðast við ábendingum ESA og varðveita um leið þá nálægð, reynslu og staðþekkingu sem heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa byggt upp um allt land. Sú leið er líklegri til að skila raunverulegum umbótum með minni röskun, minni óvissu og betri þjónustu við sveitarfélög, íbúa og atvinnulíf.

Höfundur er starfsmaður Heilbrigðiseftirlits Vesturlands.