Að rýna lífeyriskerfi landsmanna til gagns er ekki eins gildishlaðið orðalag og að gagnrýna kerfið. Benedikt Gíslason, bankastjóri Arion banka, hefur með greinarskrifum sínum undanfarið lýst skoðun sinni á vaxtaforsendu kerfisins og bætt um betur með hugmyndum að breytingum sem hann segir ekki fela í sér gagnrýni á sjóðina heldur umgjörðina. Þegar það er gert skiptir máli að fullyrðingum og tilgátum fylgi rökstuðningur. Við þurfum ekki að vera sammála um alla þætti þess og sameiginlegur skilningur á skiptum skoðunum kemur í veg fyrir misskilning.
Að halda því fram með einu Bennastriki að gera megi breytingu á lífeyriskerfinu með því að stytta orðið 3,5% raunávöxtun er dæmi um órökstudda hugmynd sem er þá orðin að því að afnema verðtryggingu lífeyrisréttinda rúmu ári síðar. Bætt er um betur að raunvaxtaviðmiðið dragi úr virkni peningastefnunnar sem er að mínu mati enn ein órökstudda tilgátan. Það fer þó vonandi að sjá til lands í þessari rökræðu.
Í mínu umhverfi er það algjört grundvallaratriði að með kjarasamningi um lífeyrismál árið 1969, sem gerður var með fúsum og frjálsum vilja aðila vinnumarkaðarins, var ætlunin að tryggja launafólki viðunandi lífeyrir. Eftir mjög erfiða byrjun í verðbólgubáli var samið um að iðgjald til öflunar lífeyrisréttinda verði að halda verðgildi sínu í 40 ár og það lögfest með lögum og reglugerðum 1997 og 1998. Það stendur eftir sem áður að kjarasamningur um lífeyrismál verður að byggja á forsendum og það er ekki hægt að breyta einni forsendu án þess að skoða aðrar.
Hugmyndir Benedikts um skilyrta verðtryggingu á lífeyri eru ekki nýjar af nálinni og birtust í drögum að skýrslu um framtíðarsýn lífeyriskerfisins í júní 2015. Skýrslan var afrakstur tólf manna vinnuhóps sem fundaði alls 43 sinnum á tímabilinu frá febrúar 2010 til októbermánaðar 2014 en illu heilli þá staðfesti hópurinn ekki skýrsluna með undirritun. Samið hefur verið um marga þætti sem fjallað var um í skýrslunni og lögum breytt sem bendir til þess að nokkur sátt hafi verið um skýrsluna og efni hennar.
Þá verður að taka tillit til þess að þær kynslóðir sem taka lífeyri næstu ár og áratugi munu greiða skatta til samfélagsins og bera þær byrðar með yngri kynslóðum sem eru að vaxa úr grasi.
Það reyndist þó ekki vera mikil sátt um skilyrta verðtryggingu lífeyris þegar tillaga þess efnis var lögð til og skemmst frá því að segja að hún var dregin til baka að undangengnu samráði í samráðsgátt árið 2022. Hugmyndir Benedikts eru í þeim skilningi endurtekið efni sem hefur nýlega verið reynt en mögulega hreyfa hugmyndir hans eitthvað við haghöfum kerfisins.
Árangur sem engum öðrum hefur tekist á heimsvísu
Hvað 3,5% raunvaxtaviðmiðið varðar þá virtist vera nokkur sátt um það í fyrrnefndri skýrslu vinnuhópsins og lagt var til að áfram yrði miðað við 3,5% raunávöxtun sem byggði á skýrslu sem greiningarfyrirtækið Analytica hafði verið falið að vinna og fylgdi með skýrslunni sem viðauki. Það kann ýmislegt að hafa breyst frá því að sú skýrsla var unnin en eftir fimm ár, eða á árinu 2031, verða liðin 40 ár frá því að viðmiðið var tekið upp sem er sami árafjöldi og miðað er við þegar kannað er hvort lífeyrir teljist vera ásættanlegt hlutfall af meðallaunum yfir 40 ára starfsævi. Takist okkur að halda viðmiðinu óbreyttu í 40 ár höfum við ná þeim árangri sem engum öðrum hefur tekist á heimsvísu, að skilgreina langtíma vaxtaviðmið og kvika ekki frá þeirri forsendu fyrr en fullreynt er hvort hún haldi.
Frá því að viðmiðið var tekið upp árið 1991 hefur raunávöxtun lífeyrissjóða verið að meðaltali 4,2% samkvæmt skýrslum Seðlabanka Íslands og það þrátt fyrir að tæknibóla hafi sprungið, bankar lent í krísu og heimsfaraldur hrellt heimsbyggðina. Það er með öðrum orðum ekki ólíkar byrðar á milli kynslóða þeirra sem mynduðu sjóðina eins og Benedikt notar til að þyngja tilgátuna. Þá verður að taka tillit til þess að þær kynslóðir sem taka lífeyri næstu ár og áratugi munu greiða skatta til samfélagsins og bera þær byrðar með yngri kynslóðum sem eru að vaxa úr grasi. Sá skattstofn er stór og í raun meginkostur þess kerfis sem við búum við í dag, að hver kynslóð stendur undir sér og mun taka þátt með öðrum.
Tíðar breytingar á langtíma forsendu getur haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar sem fjölmörg nýleg dæmi eru um.
Ég hef verið hvatamaður þess að mótað verði verklag um reglulega endurskoðun á vaxtaviðmiðinu sem er ólíkt þeirri hugmynd sem mér virðist Benedikt leggja til. Með reglulegri endurskoðun sem ég lagði til 2021 var ég ekki að leggja til að hún ætti endilega að leiða til breytingar, heldur að leiða til samtals um það hvort þörf er á breytingu. Í skýrslu Seðlabanka Íslands um umsvif lífeyrissjóða á fjármálamarkaði, sem birt var haustið 2024, komst Seðlabankinn að sambærilegri niðurstöðu og taldi að endurskoða þurfi 3,5% raunvaxtaviðmið. Bankinn lagði til að mótuð yrði umgjörð um endurskoðun vaxtaferils eða vaxtaviðsmiðs sem notað er við núvirðingu lífeyrisskuldbindinga.
Að mínu mati er sjónarhornið sem birtist í afstöðu margra til langtíma vaxtaviðmiðs of þröngt ef það tekur bara mið af vaxtaferlum og vaxtaþróun á hverjum tíma. Tíðar breytingar á langtíma forsendu getur haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar sem fjölmörg nýleg dæmi eru um. Að hengja tíu þúsund milljarða króna skuldbindingu með tuttugu ára meðaltíma á íslenska vaxtaferla væri að mínu mati stór fyrirsjáanleg áhætta, svo ekki sé talað um hið ófyrirsjáanlega.
Lífeyrissjóðum er ekki ætlað að fjárfesta í skuldabréfum eingöngu og að mínu mati er það verklag sem Gylfi Magnússon og Kári Sigurðsson birtu í ritrýndri grein í Tímariti um viðskipti og efnahagsmál árið 2023 um ávinning af erlendri fjárfestingu í tæpa þrjá áratugi allra athygli vert. Þeir komust að því með bakprófi og samvali þrettán eignaflokka að frá 1994 hefði verið hægt að ná 9,52% raunávöxtun, sem telst auðvitað til vísindalegrar eftir-á-speki í anda Harry Markowitz, en er engu að síður töluvert hærra en 4,2% yfir sama tímabil.
Ég hefði líkast til verið lagður inn á stofnun ef ég hefði sem 24 ára spjátrungur lagt það til við forvera Birtu lífeyrissjóðs að um 70% af eignum yrði varið í óskráð erlend hluta- og skuldabréf sem skiluðu eftir á að hyggja 9,52% raunávöxtun. En eftir stendur engu að síður að fjárfestingarmengið sem þeir félagar unnu með býður upp á mörg samvalin eignasöfn sem hægt er að rökræða bæði út frá ávöxtun og áhættu. Það hefði með öðrum orðum verið hægt að gera mun betur en 4,2% og grein þeirra býður upp á rökræðu um það hvaða sjónarmið eigi að liggja til grundvallar þegar langtíma vaxtaviðmið er myndað fyrir tíu þúsund milljarða skuldbindingu.
Okkur er hollt að bera lífeyriskerfið saman við önnur kerfi og taka mætti fjölmörg önnur dæmi til að dýpka þá umræðu. Í þeim efnum bendi ég á að íslenska kerfið er ekki af ástæðulausu talið fremst á meðal jafningja í vísitölu Mercer og CFA Institute. Í síðustu skýrslu var bent á nokkur atriði til umbóta standi vilji til þess. Þeir voru að lækka skuldir heimila og hins opinbera sem hlutfall af landsframleiðslu og vernda betur réttarstöðu maka við skilnað. Það mætti kalla það verðmegrun þegar verðbólgan er látin lækka skuldir á nafnverði og tíðkast víða í heiminum. Það er miður góð leið að mínu mati.
Við eigum að rökræða og gagnrýna lífeyrissjóðakerfið
Við verjum því miður of litlum tíma í rökræðu um lífeyriskerfið og vilji Benedikt gera betur grein fyrir sínum órökstuddu tilgátum og sjónarmiðum væri upplagt að bjóða áhugasömum á sal Arion banka, skiptast á skoðunum og bjóða upp á spurningar. Þar væri meðal annars tilefni til að leitast við að svara sumum grundvallarspurningum í þessari umræðu sem bankastjórinn hefur efnt til um lífeyrissjóðakerfið.
1. Er rétt að skylda allt fólk til að verja minnst 15,5% af launum sínum í það að tryggja sér elli- og örorkulífeyri? Í hvers þágu er það?
2. Væri ásættanlegt að viðhalda skylduaðild að lífeyrissjóðum án þess að þeir miðuðu við að veita tiltekna lágmarkstryggingu.
3. Loforðið stendur marga áratugi, hvernig gæti það verið einhvers virði ef ekki er miðað við fast verðlag eða annað raungildi peninga?
4. Tillaga Benedikts miðar við að lífeyrisgreiðslur breytist frá ári til árs eftir því hvernig til hefur tekist með ávöxtun, samhliða því að sjóðirnir hættu að miða tryggingarfræðileg uppgjör við fast verðlag með tiltekinni ávöxtun:
- Væri það til þess fallið auka fjárhagslegan stöðugleika í samfélaginu?
- Væri það líklegt til að efla sjónarmið um langtímaárangur?
- Væri það til þess fallið að treysta frið um sjóðssöfnunarkerfi og skylduaðild?
- Væri það líklegt til að lækka vexti?
- Væri það líklegt til að greiða leið þeirra sem telja sjóðina vel í stakk búna til að leggja fram fjármuni til góðra verka við litla kröfu um ávöxtun?
- Væri það heppilegt að greiða út eina stóra greiðslu í árslok á grundvelli ávöxtunar frekar en að gera það með jöfnum hætti yfir árið í formi hækkana vegna verðtryggingar?
Ég er boðinn og búinn til þess taka þátt í slíkri málstofu og gera betur grein fyrir mínum sjónarmiðum.
Höfundur er framkvæmdastjóri Birtu lífeyrissjóðs og formaður nefndar um fjárfestingarumhverfi lífeyrissjóða.
