Í október í fyrra ritaði ég grein um hringekju verðtryggingar og hárra vaxta. Greinin fjallaði um hvernig verðtrygging hefur, í samspili við háa vexti, myndað sjálfheldu í íslensku hagkerfi þar sem lífeyriskerfið er í lykilhlutverki. Íslenska lífeyriskerfið geymir meirihluta sparnaðar almennings, heldur á 40% fjármunaeigna í landinu og er eitt öflugasta lífeyrissjóðakerfi heims, með 15,5% lögbundnum iðgjöldum til viðbótar frjálsum lífeyrissparnaði og ríkri samtryggingu. Kerfið er fyrir löngu orðið töluvert stærra en innlenda fjármálakerfið, tæplega tvöföld landsframleiðsla að stærð, og hefur því afar mikil áhrif í okkar hagkerfi.
Ábending mín um að lífeyriskerfið sé í lykilhlutverki var ekki gagnrýni á lífeyrissjóðina – þvert á móti eru þeir ein af stoðum efnahagslegs stöðugleika landsins – heldur gagnrýni á umgjörð kerfisins sem við höfum kosið að viðhalda mun lengur en þjóðir með sambærileg lífeyriskerfi.
Lífeyriskerfið sem ósýnilegur áhrifavaldur
Íslenska kerfið byggir á því að lofa réttindum strax við greiðslu iðgjalda út frá þeirri forsendu að ávöxtun að jafnaði sé verðtryggð 3,5% (3,5% raunávöxtun) auk þess að lífeyrisgreiðslur úr kerfinu eru verðtryggðar. Þegar lífeyrissjóðir þurfa að tryggja 3,5% raunávöxtun til langs tíma og greiða út lífeyri með verðtryggingu er eðlilegt að þeir sækist eftir verðtryggðum skuldabréfum í eignasöfn sín. Sú eftirspurn mótar skuldabréfamarkaðinn, hækkar langtímavexti og hefur bein áhrif á kjör heimilanna.
Verðtryggt lífeyriskerfi með fastri raunávöxtunarforsendu kallar á verðtryggt fjármálakerfi. Og verðtryggt fjármálakerfi þýðir hærra vaxtastig en ella.
Birtingamynd þessa er skýr á íbúðalánamarkaði. Sá markaður er tæplega 3.000 milljarðar króna að stærð. Lífeyrissjóðir standa á bakvið 28% lánveitinga með beinum hætti auk þess sem þeir fjármagna 14% af markaðnum í gegnum íbúðalán bankanna. Hlutdeild þeirra á íbúðalánamarkaði er því um 42% og lang stærstur hluti fjárfestinga þeirra í íbúðalánum er með verðtryggingu. Lífeyrissjóðir eiga 70% af öllum skráðum skuldabréfum á Íslandi og 85% þeirra skuldabréfa eru verðtryggð. Sá markaður er stærri en íbúðalánamarkaðurinn.
Kjarni málsins er þessi: Verðtryggt lífeyriskerfi með fastri raunávöxtunarforsendu kallar á verðtryggt fjármálakerfi. Og verðtryggt fjármálakerfi þýðir hærra vaxtastig en ella, meðal annars þar sem verðtryggingin hefur áhrif á miðlunarferli peningastefnunnar. Hátt vaxtastig bitnar sérstaklega á yngri kynslóðunum sem eru að stíga sín fyrstu skref á húsnæðismarkaði.
Margþætt byrði yngri kynslóða
Þegar rætt er um ólíkar byrðar kynslóðanna í þessu samhengi er mikilvægt að horfa á heildarmyndina.
Yngri kynslóðir í dag standa ekki aðeins frammi fyrir háum vöxtum og verðtryggðum íbúðalánum sem styðja við 3,5% raunávöxtunarforsendu lífeyrissjóðanna heldur eru þær jafnframt:
- með skattgreiðslum sínum að standa undir ófjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum hins opinbera, þar sem uppsafnað skuldbindingagat ríkisins vegna lífeyrisréttinda er nú metið á 1.000 milljarða króna (1/8 af stærð lífeyriskerfisins) og ellilífeyri almannatrygginga til þeirra sem ekki hafa fullnægjandi framfærslu eftir starfsævina.
- að greiða að lágmarki 15,5% af heildarlaunum í lífeyrisiðgjöld en þetta lágmark var áður 12%.
Þetta eru miklar byrðar á kynslóðirnar sem eru á fyrri hluta starfsævinnar og vinna gjarnan meira til að hækka tekjur sínar. Eins og við þekkjum flest getur samspil hárra jaðarskatta, hárra skylduiðgjalda og hárra vaxta gert þessi ár að miklu basli.
Hvað gerðu Danir og Hollendingar – og hvers vegna?
Danmörk og Holland – með sín öflugu lífeyriskerfi líkt og Ísland – stóðu frammi fyrir svipuðum álitamálum og við stöndum frammi fyrir í dag: Hvernig tryggjum við sjálfbær lífeyriskerfi til langs tíma án þess að velta of mikilli áhættu eða kostnaði yfir á næstu kynslóðir?
Niðurstaða þeirra var að gera varanlega kerfisbreytingu frekar en horfa til skammtímalausna.
Í báðum löndum voru stigin markviss skref frá loforðum um tiltekna raunávöxtun og verðtryggingu lífeyris yfir í sveigjanlegri réttindakerfi sem endurspegla betur raunverulega verðmætasköpun í hagkerfinu og dreifa áhættu með sanngjarnari hætti milli kynslóða. Hvorki í Danmörku né Hollandi eru lífeyrisgreiðslur almennt verðtryggðar með lögbundnum eða sjálfvirkum hætti heldur er ákvörðun tekin árlega um hve mikla verðtryggingu skal miða við út frá fjárhagsstöðu lífeyrissjóða. Þannig getur verðtryggingin breyst ár frá ári og verið lægri en 12 mánaða verðbólgan. Tryggingafræðileg staða lífeyrissjóðanna er þannig reiknuð tíðar, á markaðsverði eigna og skuldbindinga og reglulega gerðar breytingar á lífeyrisréttindum.
Breytingar eru forsenda trausts – ekki ógn við það
Það er staðreynd að íslenska lífeyriskerfið hefur þjónað eldri kynslóðum afar vel. En óbreytt uppbygging þess þýðir að yngri kynslóðir eru í reynd að greiða iðgjöld þar sem réttindaávinnsla þeirra byggir á að eignir skili að minnsta kosti 3,5% raunávöxtun til lengri tíma. Það kerfi viðheldur eftirspurn eftir verðtryggðum eignum og hárri raunávöxtunarkröfu.
Hvorki í Danmörku né Hollandi eru lífeyrisgreiðslur almennt verðtryggðar með lögbundnum eða sjálfvirkum hætti heldur er ákvörðun tekin árlega um hve mikla verðtryggingu skal miða við út frá fjárhagsstöðu lífeyrissjóða.
Oft er varað við því að breytingar á lífeyriskerfinu geti grafið undan trausti eða leitt til skerðingar réttinda. Sú umræða er skiljanleg en hún má ekki leiða til stöðnunar.
Raunverulega áhættan hér felst ekki í breytingum – hún felst í því að láta kerfið þróast áfram án tillits til breyttrar lýðfræði og örorku, breytts vaxtaumhverfis og aukinnar byrði á yngri kynslóðir.
Lægri vextir byrja ekki í Seðlabankanum
Ef markmiðið er að skapa varanleg skilyrði fyrir lægri vöxtum, sérstaklega fyrir skuldsett heimili og ungt fólk, þá verðum við að horfa út fyrir peningastefnuna eins og hún er framkvæmd í dag.
Við þurfum að:
- hætta að byggja kerfið upp á verðtryggðri 3,5% ávöxtunarforsendu og óskilyrtri verðtryggingu lífeyrisgreiðslna. Það myndi draga úr kerfislægri eftirspurn eftir verðtryggingu og styðja þannig betur við virkni peningastefnunnar.
- endurskoða hvernig lífeyrisskuldbindingar eru skilgreindar og metnar og tengja við raunverulega ávöxtun en ekki ávöxtunarforsendu.
- opna á þann möguleika að einstaklingar stýri sjálfir hluta lífeyrisiðgjalda sinna.
- og endurhugsa og jafna áhrif kerfisins á ólíkar kynslóðir.
Þetta er ekki róttæk hugmynd. Þetta er einfaldlega nauðsynlegt skref til að tryggja sjálfbærni lífeyriskerfisins, réttlæti og lægri vexti til framtíðar.
Höfundur er bankastjóri Arion banka.
