Hyldýpi kommentakerfanna

Sagan hverfist um hryðjuverk og popúlisma, málefni sem eru ofarlega á baugi í samfélagslegri umræðu. Við upphaf sögunnar er framið hryðjuverk í Stokkhólmi og á meðal fallinna er íslensk þingkona. „Atburðurinn setur allt í uppnám hér á Íslandi og víðar á Norðurlöndum og það sem verra er, þá gerist það í aðdraganda þingkosninga. Þetta hleypir af stað algjörlega nýrri atburðarás þar sem fer af stað víxlverkun ótta og ógnar á milli þjóðernispopúlista og svo hinnar utanaðkomandi hryðjuverkaógnar. Af stað fer ófyrirséð atburðarás sem enginn virðist hafa stjórn á,“ segir Eiríkur Bergmann um meginþráð skáldsögu sinnar. „En undir yfirborðinu kraumar svo líka ýmislegt misjafnt.“

Eiríkur Bergmann hefur haslað sér völl sem einn helsti sérfræðingur okkar um popúlisma og þjóðernishyggju og hefur ritað heilmargt um það efni á alþjóðavettvangi. Skáldsagan Samsærið byggir einmitt á þeim grunni sem birtist í fræðibók hans Nordic Nationalism and Right-Wing Populist Politics sem kom út hjá því virta forlagi Palgrave Macmillan fyrir nálega ári. Eiríkur skrifaði báðar bækurnar samtímis.

„Mér vitanlega hefur þetta ekki áður verið gert á Íslandi, að byggja reyfara beinlínis á vísindarannsókn og skrifa samhliða alþjóðlegri fræðibók. Þegar ég var í gagnaöflun fyrir samanburðarrannsóknina um uppgang þjóðernishyggju á Norðurlöndunum varð mér snemma ljóst að ég væri með einkar ríkan efnivið í höndunum. Og að synd væri að loka hann aðeins inni í fræðaheiminum.“

Á leiksviði stjórnmálanna

Skáldsagan Samsærið er stjórnmálatryllir og hefur hún fallið vel í kramið hjá bæði gagnrýnendum og lesendum. „Úlfar Þormóðsson rithöfundur kallaði hana fræðikrimma, sem er ágætis lýsing. Sögusviðið eru Norðurlöndin og íslensk stjórnmál eru sérstaklega í forgrunni, sem ekki hefur oft verið meginvettvangur íslenskra glæpasagna, sú hefð er ríkari annars staðar á Norðurlöndum. Mér fannst efnið eiga vel heima í glæpasögu en í þeim má skapa gott rými til að rýna í samfélagið og þróun þess. Efni af þessu tagi, hryðjuverk, popúlismi, eru ógnvekjandi umfjöllunarefni sem henta vel í glæpasögu. Kannski eru hryðjuverk einmitt í eðli sínu hinn fullkomni glæpur. Ég hef í seinni tíð að mestu skrifað á ensku, fyrir alþjóðlegan fræðiheim. Samt lít ég nú á mig sem íslenskan höfund og því langaði mig líka til að skrifa svona bók á mínu eigin móðurmáli.“

En hvernig skyldi það vera fyrir fræðimann að setjast í stól skálds? „Íslensk frásagnarhefð, sú ríka arfleifð okkar allra, er á einhvers konar landamærum fræða og bókmennta. Íslenskur fræðimaður nýtur því þeirra forréttinda að geta staðið í báðum heimum. Svo deila fræðin og ritlistin þessu formi sem bókin er. Ég er líka í þeirri stöðu að rannsóknir sem ég stunda eru að drjúgum hluta greiddar af opinberu fé. Og með þessum hætti kem ég niðurstöðunum á framfæri við fleiri en ella hefði verið. Mér fannst það því ekkert svo langsótt að stíga um stund yfir markalínuna og koma þessum efnivið á framfæri á aðgengilegra formi fyrir almenning.“

Rannsakaði íslenska kommentakerfið

Þeir þræðir sem sagan er spunnin úr eiga ekki eingöngu uppruna í rannsóknum Eiríks á þjóðfélagsþróun heldur færir íslenskur almenningur líka töluvert til bókarinnar því höfundur sótti fanga víða í ummælakerfum vefmiðlanna. „Þau ummæli í bókinni sem lýsa ógn og andúð eiga sér oftast hliðstæðu í raunveruleikanum. Ég dýfði mér á bólakaf í þennan heim og safnaði ummælum líkt og þau væru fágæt frímerki. Sömuleiðis drakk ég í mig frásagnir af andúð á milli trúarbragða og kynþátta á Vesturlöndum. Það viðmót sem persónurnar í bókinni mæta er því að mestu raunverulegt, þótt hér sé það vitaskuld allt saman afbakað og sett skálduðum persónum í munn.“

Þjóðernishyggju hefur vaxið fiskur um hrygg og hún náð að festa sig í sessi í Evrópu, það er bláköld staðreynd. Popúlistar ala á ótta almennings við hryðjuverkaógnina sem magnar upp vítahring og styrkir stöðu þeirra. „Ég hef oft verið fenginn sem álitsgjafi um þjóðfélagsmál og hefur fundist skorta á að sýna betur fram á hvernig þjóðfélagsþróun af þessu tagi verður í raunveruleikanum. Í bókinni er fjallað um samspil á milli hryðjuverka, íslamista og uppgang þjóðernispopúlista. Einnig er fylgst með radíkalíseringu í múslímskum innflytjendahópum. Hér eru það öfgahóparnir sem taka sviðið. Samfélagið sogast ofan í átök á milli tveggja öfga sem nærast á andstöðunni hvor við aðra. Fórnarlambið er svo hið opna frjálslynda samfélag, sem sé við öll. Viðlíka hefur víða gerst en mér vitanlega hefur því ekki áður verið lýst með álíka hætti í skáldsögu af þessum toga.“

Á erindi við alla

Eiríkur segir glæpasöguna tilvalda til að koma á framfæri niðurstöðum þjóðfélagsrannsókna. „Þrátt fyrir að þetta sé stjórnmálaþriller sem byggir á vísindarannsókn, þá er bókin fyrst og fremst glæpasaga. Tvítugur lesandi sagðist hafa átt erfitt með að leggja hana frá sér og það kalla ég nú bara góð meðmæli.“