Stefnur og sýnir

Fyrir nokkru átti ég orðaskipti við formann Umhverfis- og skipulagsnefndar í Reykjavík um það hvort til væri borðleggjandi húsnæðisstefna í borginni. Lærifeður mínir í skipulagsfræðum fyrir margt löngu fóru ekki í grafgötur með það hvað stefna þyrfti að innihalda til þess að geta staðið undir nafni. Þar sem ákveðin stefna í húsnæðismálum skiptir miklu fyrir alla borgarbúa er kannski rétt að rifja þessi atriði upp, svona til þess að forðast misskilning.

Þau helstu atriði sem hér um ræðir eru einkum fjögur. Í fyrsta lagi þarf það sem stefnan nær til að vera mælanlegt – t.d. fjöldi íbúða; fermetrar eða rúmmetrar. Í öðru lagi þarf stefnan að vera framkvæmanleg og gera þarf grein fyrir fjármögnun. Í þriðja lagi þarf stefnan að vera tímasett svo að hægt sé að fylgjast með framvindu hennar – t.d. 1.000 íbúðir á ári næstu 5 ár. Í fjórða lagi þarf svo einhver að vera ábyrgur fyrir framkvæmd viðkomandi stefnu. Til viðbótar má bæta því við að nú er almennt talin kurteisi við almenning að meta bæði jákvæð og neikvæð áhrif af viðkomandi stefnu áður en hún kemur til framkvæmda.

Í Aðalskipulagi Reykjavíkur 2010-2030, bls. 164 er að finna stefnu borgarinnar í húsnæðismálum sem ber heitið „Húsnæði fyrir alla“. Þar segir m.a. í markmiðum að: „Leitast verði við að tryggja fjölbreytt framboð húsagerða og búsetukosta fyrir alla félagshópa.“ Þessu er fylgt eftir með ýmsum almennum yfirlýsingum um af hverju skuli taka mið og m.a. sagt að: „Húsnæðisstefnan byggist á markmiðum um sjálfbæra þróun og hagkvæma uppbyggingu borgarinnar.“ Auðvitað er öllum frjálst að trúa hverju sem er, en samkvæmt því sem hér hefur verið sagt að ofan er þetta of óljóst til þess að hægt sé að kalla þetta stefnu. Til að vekja engar óraunhæfar væntingar hjá fólki ætti því að velja þessu eitthvert annað nafn.

Nú kann vel að vera að einhverjir Íslendingar telji okkur ekki þurfa að vanda stefnumörkun og ákvarðanatöku, eftir því sem þekkingu á þessu sviði fleygir fram og við getum haldið áfram með okkar „framtíðarsýnir“ og að skipa helstu hagsmunaaðila eða vini í nefndir til þess að ráða fram úr flóknum málum. Biflían er líka full af sögum um fólk sem sá sýnir (e: visions) og talaði tungum og hvers vegna ættum við þá að færa okkur í nyt þekktar aðferðir samtímans og kenningar um ákvarðanir (e.?decision­ theory) við stefnumótun og nútíma skipulag ef við getum komist upp með annað?

Kynni sér fræðin

Þeir sem bjóða sig fram til þess að móta stefnu og taka ákvarðanir fyrir okkur hin gerðu hins vegar rétt í að kynna sér þessi fræði og nota þau við úrlausn mála. Ef það hefði verið gert vissum við Reykvíkingar t.d. hvaða stefna réð því að ákveðið var að skipuleggja turn fyrir innsiglingarvitann í Reykjavík og hver bar ábyrgð á að framfylgja þeirri stefnu sem kostaði okkur borgarbúa marga milljónatugi að ekki sé minnst á aðrar hremmingar sem við Reykvíkingar stöndum frammi fyrir á þessu sviði.

Íslenskir stjórnmálaflokkar fá umtalsvert fé úr sameiginlegum sjóðum landsmanna til þess að standa forsvaranlega að stefnumörkun og ákvörðunum og allar líkur eru á að ungt, vel menntað fólk, geri kröfu um að tiltæk þekking verði notuð við framtíðarstefnumótun og skipulag. Ef við sem þjóð ætlum okkur eitthvað í framtíðinni held ég að við þurfum að geta orðað það skýrar en að tala óljóst um einhverja þokubakka eða sýnir á sjóndeildarhringnum. Þetta vita aðrar þjóðir, eins og t.d. Bandaríkjamenn sem aldrei hefði tekist að koma manni á tunglið ef þeir hefðu ekki notað tiltæka aðferðafræði samtímans.

Það skiptir kjósendur vaxandi máli að fá eitthvað annað en almennt orðagjálfur frá stjórnmálamönnum um einhverjar „framtíðarsýnir“ til þess að kjósendur geti bæði valið á milli einstaklinga og flokka og kallað þá til ábyrgðar sem móta viðkomandi stefnu og eiga að framfylgja henni.