Réttindi opinberra starfsmanna

Sem opinberum starfsmanni og embættismanni í áraraðir kemur það undirrituðum mjög spánskt fyrir sjónir hvernig umræða í þjóðfélaginu, og jafnvel meðal ráðamanna, hefur verið í garð þeirra starfsmanna ríkisins sem lagt hafa á sig ærið erfiði við að halda kerfinu gangandi eftir efnahagshrun. Fólk vitnar gjarnan í gamlar sögur um opinbera starfsmanninn sem hefur verið áskrifandi að launum sínum eða verið óhæfur í starfi  og fengið í framhaldi stöðuhækkun til að valda ekki meiri skaða.

Oft hefur fólk séð ofsjónir yfir  lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna og áréttað að jafna þurfi þann rétt við almennan vinnumarkað. Virðist umræðan oftar en ekki vera að þörf sé á að rýra rétt opinberra starfsmanna frekar en auka rétt almenna markaðarins. Tölur hafa sýnt að laun á opinberum vinnumarkaði eru um 20% lægri en á almennum vinnumarkaði en lítið hefur verið rætt um þá staðreynd þegar fólk vitnar til ríkulegra réttinda opinberra starfsmanna.

Reyndin í þessu er allt önnur, opinberi vinnumarkaðurinn hefur tekið miklum breytingum þann hartnær áratug sem undirritaður hefur gengt opinberri þjónustu. Atvinnuöryggi opinberra starfsmanna hefur rýrnað mjög frá því sem áður var.

Þegar talað er um embættismenn við almenning dettur fólki fyrst í hug ráðherrar, alþingismenn, ráðuneytisstjórar og aðrir starfsmenn  í ráðuneytunum. Almenningur gerir sér ekki grein fyrir mun á  opinberum starfsmanni og svo aftur embættismanni og kærir sig ef til vill ekki um það. Það eina sem margir eru þó vissir um er að báðir hóparnir eru afætur á kerfinu og ættu að finna sér alvöru starf.

Fólk gerir sér ekki grein fyrir að opinberu starfsmennirnir eru fólk sem leggur á sig vinnu, jafnvel myrkranna á milli, til að sinna þörfum og kröfum almennings þegar upp koma veikindi, koma til aðstoðar þegar hætta bjátar á, tryggja öryggi þegnana þegar ógnun steðjar að,  tryggja tekjustofna ríkisins  til að hægt sé að veita þá þjónustu og aðstoð sem almenningur gerir kröfu á í nútímasamfélagi.

Störf opinberra starfsmanna eiga sér um margt hliðstæður í sköttum, það  vill enginn greiða þá allir vilja samt fá þjónustu þegar þarf á að halda. Eins er með opinbera starfsmenn,  þeir eru álitnir afætur á kerfinu þar til einhver þarf virkilega á þeim að halda.

Embættismenn eru lítill angi innan raða opinberra starfsmanna og sýn almennings er takmörkuð inn í þann heim. Flestir vita að embættismenn þiggja laun eftir ákvörðun kjararáðs, færri vita að talsverður hópur þeirra gerir það ekki, heldur er gert að semja um sín laun í kjarasamningum eins og aðrir opinberir starfsmenn, en þó hefur þessi hópur ekki verkfallsrétt til að knýja á um kjarabætur. Í þessum hópi eru tollverðir, lögregluþjónar og fangaverðir. Þessar stéttir sinna öryggi landsins og almennings og þó fólk vilji oft á tíðum sem minnst af þeim vita, og bölsótist jafnvel út í þær, þá vilja líklega fæstir án þeirra vera.

Embættismenn eru skipaðir til fimm ára í senn. Sex mánuðum áður en skipun rennur út þarf að tilkynna embættismanninum hvort skipun hans verði endurnýjuð eða embættið auglýst laust til umsóknar, ef ekki þá framlengist skipunin um önnur fimm ár. Öðru gegnir um óskólagengna tollverði, lögregluþjóna og fangaverði en þeir eru settir í embætti tímabundið þar til þeir hafa lokið námi en þá fyrst eiga þeir möguleika á skipun í embætti.  

Um setningu í starf gilda um margt sömu reglur og um skipun nema að ákvæðið um endurnýjun á ekki við. Þegar setningartími rennur út er starfsmaðurinn í lausu lofti, enginn uppsagnafrestur eða tilkynningaskylda er lögð á vinnuveitanda. Dæmi eru um að starfsmenn hafi einungis fengið allt niður í tólf daga fyrirvara um að endurnýjun standi ekki til boða og þeir komi því til með að ljúka störfum þá strax þegar setningu lýkur. Starfsmenn sem jafnvel hafa verið í starfi í tvö ár, og ættu því rétt á tveggja mánaða uppsagnafresti sem almennir starfsmenn, sitja uppi með þær fregnir að vera orðnir atvinnulausir með nánast engum fyrirvara. Þetta er fólk með fjölskyldu og fjárhagslegar birgðar eins og við öll hin og því engan vegin boðlegt.

Ég hef lita trú á að veik staða þessa hóps embættismanna í kjarasamningum, óréttlátt ráðningaform settra embættismanna eða almennt launamisræmi milli opinbera starfsmanna og starfsmanna á almennum vinnumarkaði, sé það sem gagnrýnendur telji nauðsyn á að breyta varðandi lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna.