Markmið breyttra alþingis- kosninga og kjördæmaskipan

Á næstu vikum fer vonandi fram efnismikil og ýtarleg umræða um flesta þætti nýs stjórnarskrárfrumvarps bæði á Alþingi og hjá lærðum og leikum í samfélaginu.

Kosningafyrirkomulag sem tryggir lýðræði er einn af veigamestu þáttum hverrar stjórnarskrár. Hér á eftir verður reynt að skýra tillögur Stjórnlagaráðs um fyrirkomulag alþingiskosninga út frá þeim markmiðum sem þar voru lögð til grundvallar, í þeirri von að slíkt auki líkur á faglegri umræðu um markmiðin og hvernig þeim verði best náð.

Grunnur alþingiskosninga er stjórnmálasamtök og einn af hornsteinum lýðræðis að þingstyrkur þeirra sé í sem bestu samræmi við kjörfylgi.

Sátt náðist í Stjórnlagaráði um önnur helstu meginmarkmið nýs kosningafyrirkomulags:

1. Efla lýðræði með því að auka bein áhrif kjósenda á val alþingismanna.

2. Jafna vægi atkvæða.

3. Styrkja tengsl alþingismanna og kjósenda.

4. Raddir sem flestra landsvæða heyrist á Alþingi.

5. Stuðla að því að hlutfall karla og kvenna sé sem jafnast á Alþingi.

Markmiðin eru m.a. byggð á niðurstöðum Þjóðfundar, umfjöllun Rannsóknarnefndar Alþingis, reynslu alþingismanna og ýtarlegri umræðu í Stjórnlagaráði.

Hvorki er einfalt né auðvelt að ná öllum þessu markmiðum og jafnvel fleirum samtímis og vafalaust má deila um hversu vel það hefur tekist í tillögum Stjórnlagaráðs. Tillögurnar njóta þó mikils stuðnings hjá þjóðinni, ekki síst aukið persónukjör.

Verulegt svigrúm

Hafa verður í huga að kosningafyrirkomulag er jafnan ekki nákvæmlega útfært í stjórnarskrám en miklu fremur í kosningalögum. Því fær löggjafinn verulegt svigrúm til nánari útfærslu, sem gefur þá jafnframt tækifæri til öfgakenndra ályktana í ýmsar áttir meðan sú útfærsla liggur ekki fyrir. Við þessu hefur jafnan verið brugðist hérlendis með því að semja ný kosningalög samhliða stjórnarskrárbreytingum. Slíkt myndi nú sem fyrr eyða óvissu.

Háværar eru þær úrtöluraddir sem telja að landsbyggðin missi a.m.k helming þingmanna og þekkt andlit komi í stað þeirra. Við þessu má bregðast með því að ákveða samhliða stjórnarskrárbreytingum að kjördæmin skuli verða átta (smærri kjördæmi eru lykilatriði varðandi þriðja markmið). Einnig með því að landsbyggðarkjördæmin nýti að fullu heimildir til bundinna þingsæta, sem tryggði þá að lágmarki 23 þingmenn úr landsbyggðarkjördæmum (styrkir fjórða markmið). Með sama hætti mætti ákveða að heimild til að velja frambjóðendur af listum fleiri en einna stjórnmálasamtaka yrði ekki nýtt. Hér kann því sem fyrr að gilda að „vilji er allt sem þarf“.

Frá upphafi hefur ferli stjórnarskrárbreytinganna haft það markmið að þjóðin setti sér nýjan samfélagssáttmála. Ef marka má niðurstöður nýafstaðinnar þjóðaratkvæðagreiðslu er það verk vel á vegi statt. Það veltur þó mjög á verklagi Alþingis og fræðasamfélagsins hvernig verkinu lýkur. Með vel rökstuddum breytingartillögum („hollum ráðum“) samfara réttmætri gagnrýni má lengi gott bæta. Hitt verður þá einnig að hafa í huga að auðveldara er að rífa niður en byggja upp og jafnframt að þjóð í vanda þarf nú öðru fremur á uppbyggingu og trú á nýja framtíð að halda.