Fljótsins dreymna ró!

3.2.2.

Fyrirhuguð framkvæmd mun hafa töluverð áhrif á Lagarfljót og aukið vatnsmagn í fljótinu valda hækkun vatnsyfirborðs, litur mun breytast vegna aukins svifaurs í vatninu

3.2.1

þannig að framkvæmdin muni ekki valda umtalsverðum áhrifum í og við Lagarfljót.

Þessar mótsagnaklausur eru úr sama plaggi, þótt ótrúlegt megi virðast, úr viðsnúningi íslenska umhverfisráðuneytisins á úrskurði Skipulagsstofnunar – úrskurðinum sem synjaði heimild til Kárahnjúkavirkjunar vegna stórfelldra og óafturkræfra umhverfisáhrifa.

Árið 2006 skrifaði ég: „Allir læsir Íslendingar ættu að skoða með eigin augum þessar illa útfærðu sjónhverfingar virkjunarráðuneytisins sem gengur undir blekkingarnafninu umhverfisráðuneyti. Hins vegar er það ekki sjónhverfing að liturinn á Lagarfljóti mun dökkna, að birtunni á Héraði mun bregða.“

Viðsnúningur umhverfisráðuneytis er lýsing á skipulögðum glæp gagnvart náttúrunni. Með köldu blóði. Hér kemur fram á annarri hvorri blaðsíðu að ekkert sé athugavert við glæpinn, lögum og reglum samkvæmt, innlendum og erlendum. Nokkrir einstaklingar höfðuðu mál vegna þessa úrskurðar og töpuðu því. Dómsúrskurðirnir voru þó með þeim sérstæða hætti að viðurkennt var að stefnendur hefðu rétt fyrir sér.

Fyrirsjáanlegt

Það sem nú er orðið bert um lífríki Lagarfljóts og eyðilegginguna af völdum vatnagangs á bökkum fljótsins var fyrirsjáanlegt. Hópur af fólki, sem ég var svo heppin að vinna með og skrifa með eftir föngum, áttaði sig á því hvað var í húfi og var tilbúið til þess að fylgja skoðun sinni eftir. Þessi hópur lærðra og leikra hafði frá upphafi virkjunaráforma reynt allt sem unnt var til þess að UPPLÝSA um eyðingarvélina Kárahnjúkavirkjun. Þar á meðal var upplýst um aurvæðingu Lagarfljóts og landbrot á Héraði.

Heima í Héraði, eystra, fyrirfundust þeir líka sem reyndu í miklum mótbyr, jafnvel hatri frá nærsveitarmönnum, að upplýsa og mótmæla. Gréta á Vaði skrifaði í Morgunblaðið árið 2006: ?Ekki hafa Héraðsbúar í sér döngun að reyna að halda hlífiskildi yfir lífæð síns Héraðs, þeirri náttúruperlu og Héraðsstolti sem Fljótið er og ætti að vera. Malda þeir ekki í móinn yfir að foraðinu, Jöklu blessaðri, skuli veitt milli vatnasviða, sem er skýrt lögbrot og siðlaust með öllu.

Gróðri og náttúruperlum verður drekkt, dýra- og fuglalífi raskað, leirfok spillir lífsgæðum á Héraði um ókomna tíð. Lagarfljót breytist úr dulúðugu vatnsfalli í drullupoll. Ekki þarf skyggnigáfu til að sjá að Austfirðingar verða lagðir í einelti þegar fram líða stundir fyrir að heimta þennan skerf þjóðareignarinnar með offorsi.?

Að eilífu sokkið

Ég þurfti ekki heldur skyggnigáfu til að skrifa eftirfarandi klausur þegar ég fór um Hérað á leið í Kárahnjúkalandið sem nú er að eilífu sokkið í leðju. Tíminn var ágúst 2006 og þetta var einn af síðustu gönguhópunum sem fengu að sjá hálendið sem er hvergi annars staðar til, með blómgróðri, fossum, gljúfrum, fuglum?undir ógleymanlegri leiðsögn Óskar Vilhjálmsdóttur og Ástu Arnardóttur.

-------

Skrifað í ágúst 2006

Það er sólardagur á Héraði, kominn ágúst. Ég hef komið hér áður, gengið í ljósinu sem á ekki sinn líka fyrir glansandi speglunina úr Lagarfljóti. Hér hef ég dáðst að lindifurum og öðrum gersemum í Hallormsstaðaskógi, með sjálfum Sigurði Blöndal, gist á Eiðum. Ég á ekki ættir að rekja austur, hef ekki dvalist hér langdvölum, en mér kemur þetta land við – unaðslegasti hluti Íslands í blíðri grósku, ljúfri fegurð og veðursæld. Jafnvel á vetrum er gott að vera hér. Hér eru stillur, og skógurinn við fljótið, gerður af margra manna höndum, gleður augað og sálina, ekki síst í margbreytilegri vetrardýrðinni.

Nú er blandin gleði að stíga úr flugvél á Egilsstöðum, að aka um hið fagra og ljúfa Hérað, í skugga þeirrar vitneskju að sú eyðandi krumla sem engu eirir teygir sig ofan af hálendinu í þessa gróskumiklu paradís. Sú vitneskja skyggir á þennan sólardag að birtan á Héraði er um það bil að breytast um aldur og ævi. Það á að veita leðju í litfagurt og einstakt Lagarfljót, bregða leirdulu á bjartan spegilinn, sem aldrei verður svipt af honum.

Ekki einu sinni ljósið sjálft fær að vera í friði fyrir eyðingarkrumlunni. Ekki einu sinni loftið sjálft fær að vera í friði – því verður íþyngt með mengunarskýjum á Reyðarfirði og svörtum skýjum af sandi og mold sem ógnarvindar öræfanna rífa upp úr jörðinni, fyrst úr ströndum Hálslóns og flengjast svo áfram eins og refsandi vöndur um Vesturöræfi. Einnig þau dökku ský munu teygja anga sína niður á Hérað. Getur það verið rétt sem náttúruspekingarnir á Kvískerjum í Öræfum óttast – að fyrir áfokið gæti orðið ólíft á Héraði?

Þegar jökulefjan blandast Lagarfljóti dimmir ekki aðeins á margrómuðum sumarkvöldunum á Héraði, heldur verða þau kaldari um leið og kaldara vatn kemur í fljótið. Hitastig mun lækka að meðaltali um hálfa til eina gráðu, a.m.k. á sumrin. Þá gætu menn sagt, skítt veri með sumarkvöldin, en hvað um þá sem eru að rækta? Nokkrar frostnætur til eða frá geta haft úrslitaáhrif á sprettu – gras og aðra ræktun.

Þegar jökulefjan blandast Lagarfljóti hækkar vatnsborðið. Strendurnar verða ekki lengur ljósleitar og þokkalegar heldur leirkenndar. Það verður eilíf nótt í Atlavík. Indælasta smávík á landinu fer undir vatn, og lagið góða, Nótt í Atlavík, verður óskiljanlegt afkomendum okkar. Sannarlega mun enginn þeirra hafa hug á að slá tjaldi á bökkum Lagarfljóts. Ef þeir komast þá leiðar sinnar með flugi til Egilsstaða. Nú þegar kemur fyrir að ófært er á flugvöllinn vegna flóða. Hvað þá þegar vatnsborð hækkar í fljótinu fyrir áhrif af vatnaflutningunum tröllslegu.

Það fór ekki úr huganum á leiðinni meðfram fegurð Lagarfljóts að bjartur liturinn á vatninu fengi ekki að halda sér. Að spegillinn yrði óhreinn þegar ég kæmi aftur. Ég hugsaði mér að sjá það helst aldrei. Ég hugsaði um eyðilegginguna sem nær út yfir land og lög. Héðan í frá mundi jafnvel óviðjafnanlega ljóðið hans Halldórs Laxness, sem hefst á ljóðlínunni Bláfjólu má í birkiskógnum líta hljóma eins og illyrmislegur útúrsnúningur:

„floginn sem eingill austrá Fljótsdalshérað

er ángar ljúft við Fljótsins dreymnu ró“