Lausn á skuldavanda heimila byggir á stöðugleika

Varanleg lausn á skuldavanda heimila felst í ábyrgri efnahagsstefnu og efnahagslegum stöðugleika með lágri verðbólgu og lágum vöxtum. Verðtrygging íbúðalána er ekki rót vanda heimilanna heldur óstöðugt efnahagslíf og afleiðingar þess. Samanburður á sambærilegum heimilum sem hefðu tekið jafn há verðtryggð og óverðtryggð lán fyrir áratug sýnir að þau síðarnefndu hefðu allan tímann síðan verið mun líklegri til að lenda í vanskilum.

Engu að síður er æskilegt að minnka vægi verðtryggingar á næstu árum og stefna að því að hún verði notuð í undantekningartilvikum, t.d. á löngum ríkisskuldabréfum. Það næst þó ekki nema ríkjandi sé almenn sannfæring fyrir því að stöðugleiki í efnahagsmálum sé varanlegur. Verkefni stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins er að stuðla sameiginlega að því.

Dæmi af þremur fjölskyldum

Það er ástæða til að spyrja hvort erfið staða margra skuldara íbúðalána sé vegna verðtryggingar eða hvort vandinn liggi fremur í verðbólgunni og háum raunvöxtum.

Til að leita svars við spurningunni má setja upp dæmi um þrjár fjögurra manna fjölskyldur, með sömu ráðstöfunartekjur, sem tóku jafn há lán árið 2003. Lánin voru verðtryggt jafngreiðslulán Íbúðalánasjóðs (ÍLS-lán), verðtryggt lífeyrissjóðslán (LSJ-lán) og óverðtryggt lán í krónum.

Í dæminu voru ráðstöfunartekjur fjölskyldnanna 280 þúsund krónur á mánuði árið 2002. Það jafngildir 535 þúsund krónum árið 2012.

Fjölskyldurnar tóku 11 milljóna króna lán með 4,7% raunvöxtum til 20 ára í ársbyrjun 2003. Það jafngildir 20 milljónum á núverandi verðlagi.

Fjölskylda A tók verðtryggt jafngreiðslulán hjá Íbúðalánasjóði (ÍLS-lán), fjölskylda B tók verðtryggt lífeyrissjóðslán (LSJ-lán) með jöfnum afborgunum og fjölskylda C óverðtryggt lán í krónum í banka.

Greiðslumat

Áður en til lánveitingar kemur þurfa lántakendur að fara í gegnum greiðslumat. Samkvæmt reiknivél Íbúðalánasjóðs er framfærslukostnaður fjögurra manna fjölskylda nú 409 þúsund krónur á mánuði og hafi hún 535 þúsund í ráðstöfunartekjur telst hún geta greitt 129 þúsund á mánuði af lánum. Það jafngildir 24% af ráðstöfunartekjum í þessu dæmi.

Fjölskylda B hefði ekki staðist greiðslumat fyrir 11 milljóna króna LSJ-láni árið 2003 heldur einungis fyrir 9 milljóna láni og fjölskylda C hefði staðist greiðslumat fyrir 7,5 milljóna óverðtryggðu láni.

Á núverandi verðlagi (apríl 2013) hefði fjölskylda A staðist greiðslumat fyrir 20 milljóna króna láni, fjölskylda B 16 milljóna láni og fjölskylda C 13 milljóna láni.

Greiðslubyrðin

Greiðslubyrði lánanna hefði verið mjög mismunandi, sbr. meðfylgjandi töflu.

Greiðslubyrði ÍLS-lánsins er 25% af ráðstöfunartekjum í upphafi, LSJ-lánsins 30%, og óverðtryggða lánsins 36%.

Þróun greiðslubyrði fjölskyldu A, sem tók ÍLS-lán, er tiltölulega jöfn allan lánstímann. Fyrstu átta árin er greiðslubyrðin léttari en hjá fjölskyldu B, sem tók LSJ-lán, en þyngri eftir það. Greiðslubyrði fjölskyldu C, sem tók óverðtryggða lánið, er eðlilega langmest í byrjun, hækkar nokkuð vegna vaxtahækkana í kjölfar gengislækkunar og verðbólguskots árið 2006, og eykst gríðarlega í kringum bankahrunið.

Ljóst er að fjölskylda C, með óverðtryggða lánið, hefði lent í vanskilum árið 2008 vegna mikilla vaxtahækkana ef hún hefði fengið umrætt 11 milljóna króna lán í ársbyrjun 2003. Vanskilin hefðu líklega byrjað mun fyrr vegna mjög þungrar greiðslubyrði. Samanburður við fjölskyldur A og B er óhagstæður, hvað greiðslubyrði varðar, og möguleikar A og B vænlegri til þess að standa í skilum með sín verðtryggðu lán.

Jafngreiðslulán 

Samanburður á þessum lánaformum sýnir að jafngreiðslulán eins og ÍLS veitir hvetja til mikillar skuldsetningar. Jafngreiðslulán gefa heimilum færi á að skuldsetja sig mun meira en önnur lánaform. Himinn og haf skilur á milli þeirra möguleika sem 20 og 13 milljóna króna lán veita til íbúðakaupa. 

Stökkbreytt lán og stökkbreytt laun

Vísitala neysluverðs hækkaði um 80% frá ársbyrjun 2003 til ársbyrjunar 2013 og launavísitala um 85%. Ef verðuppfærslu verðtryggðra lána er lýst með hugtakinu stökkbreytingu þá á það ekki síður við um launin.

Verðbólga og háir vextir

Verðtrygging íbúðalána er ekki rót vanda heimilanna. Heimili sem hefðu tekið óverðtryggð íbúðalán fyrir áratug hefðu verið mun líklegri til að lenda í vanskilum frá þeim tíma en þau sem tóku verðtryggð lán.

Vandamálin eru hvatar til of mikillar skuldsetningar, háir vextir og sveiflukennd verðbólga. Umfjöllun um skuldir heimila þarf í ríkari mæli að snúast um ábyrga útlánastefnu og leiðir til að viðhalda efnahagslegum stöðugleika svo unnt verði að halda verðbólgu og vöxtum lágum.



Ítarlegri útgáfa af þessari grein er á vef SA