Örbirgð umgengnisforeldra er pólitískur vandi

Helsta ástæða þess að félagsleg staða umgengnisforeldra hefur ekki verið gerð að kosningamáli hingað til er sú að umgengnisforeldrar hafa aldrei verið skráðir sem foreldrar í bókum hins opinbera. Ef tölfræðin væri til um þjóðfélagshópinn, líkt og um aðra þjóðfélagshópa, væri almennt álitið að réttindabarátta umgengnisforeldra væri ein mikilvægasta mannréttindabarátta á Íslandi í dag.

Þótt Hagstofa Íslands telji það mikilvægt að telja sérhvert verpandi hænsni, svín og búgripi á ári hverju, telur stofnunin það sér ofviða að telja fjölda umgengnisforeldra og réttlætir hún vinnubrögðin með að benda á götótt regluverk Evrópusambandsins sem hún segist fara eftir í einu og öllu. Hef ég því sagt í kerskni og alvöru að umgengnisforeldrar séu þannig færðir skör neðar en búgripir í íslenskri hagskýrslugerð. Það er þó ekki fyllilega maklegt af hagstofunni að skýla sér á bak við vanhæfni evrópska skrifræðisins, því Svíar hafa um langt árabil haldið til haga nákvæmri tölfræði um þjóðfélagshóp umgengnisforeldra. Þetta gera þeir með því að færa öll fjölskylduvensl til bókar í þarlendri þjóðskrá, en hér á landi eru lögheimilisforeldrar einungis auðkenndir með svokölluðu fjölskyldunúmeri, með þeim afleiðingum að umgengnisforeldrar eru færðir til bókar sem barnlausir einstaklingar.

Þannig hafa íslensk stjórnvöld og stofnanir undanskilið þjóðfélagshóp umgengnisforeldra frá öllum lífskjarakönnunum og rannsóknum frá upphafi vega, jafnvel þótt öllum megi vera ljóst að þeir búa við langlökustu lífskjörin í landinu.

Í fræðiriti Háskóla Íslands frá árinu 2011, Fjölskyldugerðir á Íslandi, kemur fram að ríkið greiðir um 40.000-60.000 kr. til handa lögheimilisforeldrum með hverju skilnaðarbarni. Flestar þær greiðslur sem hér um ræðir eru undanþegnar frá skatti, en við bætist meðlag, sem getur orðið tvöfalt ef heildartekjur umgengnisforeldra fara yfir 525.000 kr. Upphæð meðlags er 24.230 kr. og eru skattarnir af því greiddir af umgengnisforeldrinu. Samantaldar greiðslur ríkisins og umgengnisforeldra til handa lögheimilisforeldrum geta því verið á bilinu 64.000-108.000 kr. á mánuði og fer breytileikinn eftir tekjum skilnaðarforeldra og búsetuformi lögheimilisforeldris.

Umgengnisforeldrið missir hins vegar næstum allar bætur við skilnað, bæði barnabætur og húsaleigubætur, og skerðast vaxtabætur miðað við að umgengnisforeldrið sé barnslaus einstæðingur og að meðlagsgreiðslur til handa lögheimilisforeldrinu sé hluti af hans ráðstöfunartekjum. Við má bæta að Innheimtustofnun sveitarfélaga hefur nærri því ótakmarkaðar heimildir til að ganga að eigum og útborguðum tekjum meðlagsgreiðenda ef kemur til vanskila.

Þrátt fyrir að heildarlaun endurspegli á engan hátt ráðstöfunartekjur umgengnisforeldra skerðast allar bætur í samræmi við heildarlaun og hækka t.a.m. afborganir Lánasjóðs íslenskra námsmanna í samræmi við þau. Auk þessa synjar félagsþjónusta sveitarfélaganna beiðni umgengnisforeldra um fjárhagsaðstoð, jafnvel þótt Innheimtustofnun sé búin að draga nær öll útborguð laun af meðlagsskuldaranum, og réttlætir hún framgöngu sína með að benda á heildarlaun meðlagsgreiðandans, jafnvel þótt útborguð laun séu nær engin.

Stjórnvöld eru meðvituð um vandann en kusu hins vegar við upphaf kosningarvetrarins að bregðast við honum með því að hækka ríflega barnabætur til handa lögheimilisforeldrum á grundvelli þeirra röngu forsendna að þeir skapi þann þjóðfélagshóp sem sárast eigi um að binda. Til að bæta gráu ofan á svart er ástæða til að óttast að stjórnvöld ætli á kosningavetri að hlunnfara umgengnisforeldra enn og aftur í fyrirhuguðum breytingum á lögum er varða nýjar barnatryggingar og húsnæðisbætur.

Þótt ástæða sé til að árétta mikilvægi þess að stjórnvöld styðji þétt við bakið á lögheimilisforeldrum, þá gefur það augaleið að framganga þeirra í garð umgengnisforeldra er svívirðileg og henni verður að linna. Stjórnvöld þurfa þegar í stað að beita sér fyrir nauðsynlegum lagabreytingum til að öll fjölskylduvensl verði skráð í Þjóðskrá, líkt og gert er í Svíþjóð. Með þeim hætti er hægt að halda tölfræðilegum upplýsingum til haga um þjóðfélagshópinn og leiðrétta aðkomu umgengnisforeldra að bótakerfinu.

Leiðrétt aðkoma umgengnisforeldra að bótakerfinu ætti að vera brýnasta kosningamál vetrarins á sviði velferðar og mannréttinda, og ættu stjórnmálaöflin í landinu að gera sér grein fyrir því að umgengnisforeldrar telja um 14.000 fullgild atkvæði í alþingiskosningum.

Höfundur er fyrrum ritari stjórnar hagsmunasamtaka heimilanna, stjórnarformaður Samtaka meðlagsgreiðenda, starfar sem stuðningsfulltrúi með B.A.-próf í guðfræði og gefur kost á sér í 3.-5. sæti í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.